سیاه‌مشــــــــــــــــــــــــــــــــق

گزارش‌های بهمن صباغ زاده از جلسه‌های شعر

2- کنفرانس ادبی؛ پندارها و آزموده‌های کهن ایرانیان ‏دربارهٔ ‏آب و هوا؛ دکتر محمد حسن ابریشمی‏، قسمت دوم (قسمت آخر)

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی به نظرم برسد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

مقاله‌ی زیر توسط آقای محمد حسن ابریشمی همشهری فاضل‌مان نوشته شده است. آقای محمد حسن ابریشمی و آثارشان مشهورتر از آن است که نیازمند توضیح من باشد. این مقاله در دو قسمت در این وبلاگ خواهد آمد که هفته‌ی گذشته اولین قسمت آن را خواندید و این هفته هم دومین قسمت آن را خواهید خواند.

 

پندارها و آزموده‌های کهن ایرانیان ‏دربارهٔ ‏آب و هوا

... ادامه از قسمت اول

ابوریحان بیرونی مطالب فراوانی در باب نجوم و اقلیم‌شناسی نوشته است؛ اما نکته‌ای بسیار جالب و در عین حال شگفت‌انگیزی را مطرح کرده که مبتنی بر تجارب و دانش‌های باستانی است. بیرونی ضمن وصف علاقه و توجه بلیغ ایرانیان به نوروز و مراسم باستانی آن می‌نویسد: «هر شخص از راه تبرّک، به این روز، در تشتی جو کاشت. سپس این رسم در ایرانیان پایدار ماند که روز نوروز در کنار خانه، هفت صنف از غلات، در هفت اسطونه (استوانه) بکارند، و از روییدن این غلات به خوبی و بدی زراعت (هر یک از آن‌ دانه‌ها پی برند) و حاصل سالیانه (هر دانه) را حدس بزنند.»15

کاشتن گونه‌های مختلف دانه‌ها (جو، گندم، ارزن، مُلک، باقلی، نخود، لوبیا، ماش، عدس و ...) در ایام نوروزی همواره معمول بوده و در شکل «سبزه نوروزی» کنونی متجلی شده است. خیام نیز به سبزه نوروزی اشاره‌ای دارد.16 کاشتن گونه‌های مختلف دانه‌ها (غلات) توسط ایرانیان، از توجه آنان به دور افلاک (چرخ و فلک) و اوضاع اقلیمی، و شناخت اوضاع جوی و آب و هواشناسی و پیش‌بینی این اوضاع در مناطق مختلف محل سکونت آنها دارد. ‏‏

‏از نگارش‌های ابوریحان عجالتاً به این نکته اکتفا می‌کنیم که به استناد منابع کهن می‌نویسد: «در مبادی علم هیئت ثابت شده است که زمین گِرد است، و در میان جهان کروی جای دارد، و اینکه سنگین‌ها به نهاد و طبع خود از هر سو به مرکز حرکت دارند، و از همین جا کروی بودن سطح آب اثبات می‌شود، و چون ذرات آب با یکدیگر پیوستگی سخت ندارند، تنها به اندازه موج‌هاست که سطح آب از کرویت خارج می‌شود و نیز از مشاهده آشکار شده است که جای نهاده شدن خاک به طبع زیر آب است، به این دلیل که خاک در آب ته‌نشین می‌شود، و فرورفتن آب در خاک یا زمین به سبب وجود شکاف‌هایی در خاک است که از هوا پُر شده و آب میل آن دارد که از این هوای موجود میان شکاف‌ها فروتر رود.»

بیرونی به چگونگی ایجاد بیابان‌ها و پیشروی آن‌ها اشاره کرده و پیدایی ریگ و خاک را وصف کرده است:17 «ریگ همان سنگِ کوه‌هاست که با شکافتن و به یکدیگر برخوردن شکسته است و سپس گذشتن آب، و وزیدن بادها و پیوسته سوده و مالیده شدن آنها بر یکدیگر سبب شده است که گوشه‌ها و کناره‌های آنها از میان برود، و ریگها گرد شود، و خرده‌های همین سنگ‌های شکسته است که به صورت ماسه‌ و سپس خاک از آنها باز شناخته می‌شود.»18 و «بیابان به نام کرکس کوه که میان فارس و سجستان (سیستان) و خراسان است، آکنده از ویرانه‌های ساختمان‌های کهن است که بطلمیوس آنها را قرامانیای خراب، یعنی کرمان ویرانه نامیده است. و ایرانیان می‌گویند که آنجا آبادترین جاها بوده ‌و نزدیک هزار چشمه، که آب آن‌ها از پیرامون سجستان می‌جوشیده، سبب آبادانی آن بوده است، و افراسیاب آب‌ها را فرو برد که دیگر به آن سرزمین‌ها نرسید و آبادی‌ها ویران شد، و بازمانده آبها به طرف دریاچه زره روانه شد ... و ابوالعباس ایرانشهری گفته است که: در روستای پشت (کاشمر کنونی) نزدیک نیشابور کاریزی می‌کندند و در ژرفنای پنجاه و چند ذراعی از سطح زمین به ریشه‌های سه‌درخت سرو رسیدند که با اره بریده شده بود و آشکار است که فاصله میان زمان بریده شدن این سروها، که در آن وقت جای برش ریشه بر سطح زمین بوده، تا آن زمان که این همه سنگ و خاک بر آن قرار گرفته بوده است، چندان زیاد است که درست نمی‌توان گفت چه اندازه بوده است. نباید از سالم ماندن چوب در زمین شگفتی نمود؛ چه، هر اندازه چوب از جایی دور باشد که کمتر گرما و سرمای گردنده در سال (ها) به آن برسد، ماندگاری آن بیشتر خواهد شد.»19

‏ابوحاتم مظفر اسفزاری (قرن پنجم) می‌نویسد: «چون کره زمین اصل آن خاک بود، و به عرضی از اعراض آن خاک سنگ همی گردد، بدان برهان که چون آتش یا آفتاب بر جوهر سنگ مستولی گردد، و آن عرض که سبب سنگ شدن او بود از وی دور کند، آن جوهر سنگ جوهر خاک شود. و چون کوه‌های سخت بلند پدید آید و بالای او به مرکز (سرمای) زمهریر نزدیک‌تر بود، برودت بر او غالب‌تر شود، و سبب گردد که بر او برف‌های بسیار بارد، و از آن است که هر چند کوه بلندتر است، سرما و برف آن بیشتر است.»20

‏ این هم از جمله نوشته‌های شیخ احمد جامی از عرفای ایرانی (در سال 520) است: «آب، و خاک دو جوهر‌ند: از یک جوهر همه کدورت، و از دیگری همه صفاوت ‏]‎‏: پاکی، شفافی[‎‏ است، و آدمی را از این هر دو سرشته‌اند؛ اما به حقیقت بدان که از خاک بی‌آب نبات نروید، و از آب نیز بی‌خاک هیچ نروید، و چون هر دو به هم رسند، این چندین نبات گوناگون و چندین آبادانی که در عالم می‌بینی، پیدا آید: چه از شهرها، و چه از حصارها، و قلعه‌ها، و سرای‌ها و چه از باغ و بستان‌ها و درختان میوه، و کشتزارها، و سبزه و ریاحین و نرگس، و سپرغم و مرغزارها، و همه راحت‌ها در دنیا و غیر آن به سبب فراهم آمدن آب و خاک است. و اصل همه اشیا بر این است، تا آنگاه که این دو به هم نرسند، هیچ معنی از آب و خاک حاصل نه‌آید، و چون هر دو به هم رسیدند، این همه معانی در وجود آید. اما آب را طبعی است که به هر چه رسد، او را حیات دهد، اما چون نرسد چه کند؟ همچنان می‌باشد و هیچ بر ندهد.»21

ابوالحسن بیهقی در تاریخ بیهق (تألیف قرن ششم) شرحی درباره هوا و آب دارد که مبتنی بر تجارب و باورهای پیشینیان و همچنین آزموده‌های شخصی اوست که دربردارنده‌ی توصیه‌هایی در مورد گزینش موضع مطلوب مسکن نیز هست:‏ «اطبا چنین گویند که هر مسکن که بلندتر، هوای آن موافق‌تر، و نسیم آن خوشتر، و تنفس بدان هوا آسان‌تر. و هر مسکنی که نشیب‌تر، هوای آن گرمتر، و بخارات آن کثیف‌تر، و دَم زدن بدان ناخوشتر. و هر مسکن که از یک جانب آن کوه باشد، و از دیگر جانب دریا، هوای آن تَر باشد و آنجا باران‌ها بسیار آید... و مسکن کوهی، خاصه کوهی مقابل مشرق بود، و از جانب مشرق گشاده‌ بود، هوای آن درست باشد و مردم آن قوی و درازعمر و درست مزاج. و مسکنی که زمین آن گِل پاکیزه باشد و کوه و دریا از وی دور بود هوای آن خوش و معتدل بود. و مسکن در بیشه ‏ بد باشد و آنجا حشرات بسیار تولد کند... و کسی خواهد که نهاد ‏]‎پایه‌ریزی[‎‏ سرای و بنای خویش بر نهادِ نیکو نهد، روی سوی مشرق کند و گذر شمال در وی گشاده کند، و چنان سازد که شعاع آفتاب در بیشتر از بناها افتد و سقف بناها بلند کند، و درها همواره و گشاده. و آدمی و حیوانات برّی به هیچ آن حاجت ندارند که به هوا...»22

وی می‌افزاید: «چون خاکی ناموافق بود، آب به سبب مجاورت آن تلخ یا شور یا عَفَن ‏‏]‎بد طعم و بوی‏[‎، و هوا به سبب مجاورت او بد و تباه شود...»23 همو با اشاره به عناصر اربعه از تأثیر و تأثر آب و هوا و خاک بر یکدیگر و خصوصیات «عنصر آتش» گفتگو کرده است:‏ حکما سخن گفته‌اند تا چرا باشد که مردم گویند «هوای» این شهر و «آب» و «تربت» ‏]‎‏: خاک‏[‎‏ این از دیگر شهر بهتر است و خوشتر، و در «آتش» که چهارم ایشان است، این تمیز ننهند؟ و هرگز نگویند که آتش این شهر از آتش دیگر شهرها گرم‌تر است یا تیزتر و مُحرّق‌تر. و از این جواب گفته‌اند که آتش از این عناصر ‏‏]‎سه گانه[‎‏ قبول تأثیر کمتر کند، و ممازجت ‏‏]‎‏:آمیختگی‏[‎‏ او با دیگر عناصر دشوارتر. و زمین که آن را «بَرّ» خوانند، از ممازجت آب و هوا تأثیر پذیرد تا گل گردد و لوش ‏]‎‏: لجن‏[‎‏ و نمک و زمه ‏‎‎‏ زاج سفید[‎‏ و امثال این. و آب از مجاورت زمین تأثیر پذیرد که شور و تلخ شود به حکم خاک؛ هوا از آب کیفیت پذیرد، جایی که آب عفن بود، هوا عفن شود. آتش این چنین تأثیر و انفعال قبول کمتر کند.»24

‏ مقاله را باز هم با مطلبی شیوا درباره‌ی «آب»، از همان دانشمند خراسانی، محمدبن محمود طوسی پایان می‌بخشیم که در سال 556 ق در تعریف آب از جمله نوشته است: «بدان که آب یکی از چهار عنصر، و اصلی شریف و ماده حیات است، و سبب طهارت و ‏]‎پروردگار[‎‏ در وی طبع‌ها و رنگ‌ها آفریده، چنان که بر صحرا ببارد، بر خاکستری سوخته، که در آن هیچ دانه و حبوبی نباشد، و از آن اصناف گیاه‌ها برویاند، هر یکی به رنگی و شکلی و بویی، مثلاً آب در باغی رود: سیب سبز و انار سرخ، انگور سپید و سیاه، سوسن بویا و سیر گَنده روید. این معانی همه در آب نهاد، به واسطه‌ی هوا و خاک این ثمار ‏]‎میوه‌ها‏[‎‏ پرورده شود. و بدان که آفریدگار آبها را ابتدا از جوهری آفرید سپید که نظری به وی کرد، به هیبت شکافته شد، نیمی بگداخت آب گشت، و نیمی دیگر عرش را از آن بیافرید، و آن آب را اکنون بحرالعمیق و بحرالمحیط خوانند، از آن سوی عالم، و به رومی بحر طرطاوس خوانند. و رجوع همه آبها به اوسط ‌الارض است و آن مرکز وی است، و آفتاب به قوّت خویش آب را جذب می‌کند، از شش جوانب کره زمین و به بالا می‌کشد و باران می‌شود و بر عالم می‌بارد.»25

 

پی‌نوشتها:

‏15‏. ابوریحان بیرونی، آثار الباقیه، ص330.‏‏

‏16‏. نوروزنامه، ص25.‏‏

‏17‏. ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن، ص18، 23 و 25.‏

‏18‏. همان، ص18، 23 و 25.‏‏

‏19‏. همان، ص 18، 23 و 25.‏‏

‏20‏. ابوحاتم مظفر اسفزاری، رساله آثار علوی، ص36 و 37.‏‏

‏21‏. شیخ‌الاسلام ابونصر احمد جام نامقی، روضه‌المذنبین و جنه المشتاقین، ص 196 و 197.‏

‏22‏. ابوالحسن علی بن زید بیهقی، تاریخ بیهق، به کوشش مرحوم احمد بهمنیار، تهران، فروغی، بی‌تا، ص 26 و 27.‏‏

‏23‏. همو، همان کتاب، ص27.‏‏

‏24‏. همو، همان کتاب، ص32، 33.‏‏

‏25‏. محمدبن محمود طوسی، عجایب المخلوقات، ص 88 .

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1070 به تاریخ 930803, کنفرانس ادبی, تحقیق محمدحسن ابریشمی
+ نوشته شده در  سه شنبه 6 آبان1393ساعت 16:52  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ پندارها و آزموده‌های کهن ایرانیان ‏دربارهٔ ‏آب و هوا؛ دکتر محمد حسن ابریشمی‏، قسمت اول

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی به نظرم برسد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

مقاله‌ی زیر توسط آقای محمد حسن ابریشمی همشهری فاضل‌مان نوشته شده است. آقای محمد حسن ابریشمی و آثارشان مشهورتر از آن است که نیازمند توضیح من باشد. این مقاله در دو قسمت در این هفته و هفته‌ی آینده در وبلاگ می‌آید.

 

پندارها و آزموده‌های کهن ایرانیان ‏دربارهٔ ‏آب و هوا

مقاله را با گفته بسیار سنجیده و دلنشین خردمندی ناشناخته آغاز می‌کنیم که محمدبن محمود طوسی در قرن ششم، به این شرح آن را نقل کرده است:‏ «یکی را پرسیدند که: در موجودات از چه عزیزتر نیست؟ گفت: از آب. گفت: از چه حقیرتر نیست؟ گفت: از آب؛ یعنی آب که بسیار بود، قیمتی ندارد؛ چون آب کم شود، شربتی ‏‏]‎جرعه‌ای[‎‏ هزار دینار ارزد!» (عجایب‌المخلوقات، ص87)

اکنون (سه‌شنبه 4 شهریور 1393) یک جرعه آب نوشیدنی در تهران صدهزار دینار (ده‌تومان) ارزش‌دارد، فردا روزها که آب کمیاب‌تر، یا خدای ناخواسته شرایط اقلیمی بدتر و آب نایاب شود، ارزش آن چقدر خواهد شد؟‏

فرزانه دیگری آن هم از دیار طوس،1 یعنی احمدبن محمدبن زید طوسی، شاید مقارن همان روزگار ِ همدیار ِ خود، به نگارش تفسیر سوره یوسف تحت عنوان «الستین الجامع للطائف البساتین» در قرن هشتم یا پیشتر از آن، پرداخته است، مضمونی جالب درباره‌ی آب دارد: «در عالم نعمت‌ها بسیار است، و لکن آب نیکوترین نعمت‌هاست. و در قرآن قصه‌ها بسیار است، و لکن قصه‌ی یوسف نیکوترین قصه‌هاست: نحن نقصّ علیک احسن القصص(سوره یوسف، آیه3)»2

‏مستندات تاریخی دلالت بر آن دارد که ایرانیان از پیشگامان دانشها و فرهنگ و مدنیّت بشری بوده و به علوم و فنون توجهی بلیغ داشته‌اند. مخصوصاً پیشرفت‌های آنان در علوم و فنون، طب و نجوم، اقلیم‌شناسی، کشاورزی و آبیاری و فلسفه قابل توجه بوده است. حمزه اصفهانی (در نیمه نخست قرن چهارم) ضمن شرح و وصف حکومت‌های باستانی ایران، به چگونگی شکست آنان در نبرد با اسکندر پرداخته، و با اشاره به کشتار دانشمندان و فرزانگان ایرانی به‌دستور اسکندر، نوشته است: «آن‌گاه کتاب‌های دینی و علمی را بررسی کرد و کتب فلسفی و نجوم و پزشکی و کشاورزی را از زبان فارسی به یونانی و قبطی نقل کرد و به اسکندریه فرستاد و باقی کتاب‌ها را سوزانید.»3 ابن خلدون نیز با تأسف‌ بسیار از سوختن و نابود کردن دانش‌های مکتوب ایرانیان در پایان کار ساسانیان اشاره کرده است.4 با این حال ایرانیان با پذیراشدن دیانت نوین توانایی‌های علمی و تجارب عملی خویش را، در تمام زمینه‌های فرهنگی و مدنی و کشاورزی (با همه پشتوانه‌های کهن و معتبری که داشت) صمیمانه در اختیار دیگر امم اسلامی قرار داده و نقش اساسی و بس مهمی در پایه‌ریزی تمدن نوپای اسلامی برعهده گرفتند. در بادی امر محدوده جغرافیایی ایفای این نقش در قلمرو فرهنگی ایران ساسانی قرار داشت که غالباً زبان پارسی وسیله‌ی بیان مقاصد بوده، مثلاً انتقال فرهنگ آبیاری به اعراب و برخی امم اسلامی، اول بار در ناحیه بصره در داخل همین قلمرو انجام گرفت. ‏‏

ایرانیان مسلمان در زمان خلیفه دوم، تجارب شبکه آبیاری مرغاب مرو به خراسان را در ناحیه بصره بر روی دجله منتقل کردند و حتی نام پارسی مرغاب را به یکی از نهرهای احداثی این شبکه دادند. برخی از انهار (جوی‌ها، نهرها) دیگر شبکه بصره نیز نام پارسی گرفت.5 بنابراین گسترش فرهنگ ایرانی در بین مسلمانان ابتدا در قلمرو ساسانی انجام گردید که بعدها به سرزمین‌های خلافت شرقی مشهور شد، و بغداد با نام ایرانی (بغ+ داد: خداداد، خداآفرید)، مرکز آن در کنار تیسفون (مداین) پایتخت ایرانی پارت‌ها و ساسانیان موجودیت پیدا کرد. در آن روزگاران نیز فرزانگان ایرانی در قلمروهای اسلامی خوش درخشیدند و دانش‌ها و فنون خویش را به سراسر قلمروهای اسلامی منتشر کردند، به‌طوری که حتی در افریقا و سیسیل امارات و حکومت‌هایی چون «رستمیان» و «بنوطبری» را سامان بخشیدند.6 هزار سال پیش یکی از فرزانگان اسپانیای اسلامی (اندلس)، یعنی قاضی ساعد اندلسی، ضمن وصف دانش‌های عصر خویش می‌گوید: «ایرانیان ملتی باشرف و عزیزند... و هماره دفاع از حقوق مظلومان می‌کنند... ایرانیان را کتب مهم در احکام نجوم است.»7

‏ در منابع و آثار مکتوب ایرانیان ادوار باستان در زمینه علوم و فنون مختلف، از جمله در باب کشاوررزی و باغبانی و آب و آبیاری مطالب چندانی در دست نیست؛ اما ابن ندیم (درگذشته 378) اسامی یا عنوان‌های کتب و رسالاتی در باب این موضوعات را در «الفهرست» ثبت کرده است. از این گذشته در نوشته‌ها و متون پهلوی عصر ساسانیان یا ترجمه عربی و فارسی آن‌ها، یا نقل قول‌های برجای مانده از این گونه منابع، حاوی اشاراتی کوتاه در باب مباحثی از علوم و فنون و دانش‌های ایرانی آن روزگاران است.

همین اشارات کوتاه و نکات مختصر دلالت بر پشتوانه غنی و معتبر فنون و تجارب و دانش‌های مکتوب باستانی از میان رفته ایرانیان دارد. گاهی اشارات و نکات کوتاهی از دانش‌های باستانی ایرانیان دهان به دهان گشته، و گاهی این گونه نکات یا زوایایی از دانش‌های باستانی، آن اقبال را داشته است که توسط دانشمندان رشته‌های علوم و فنون مختلف، در بین مباحث خاص آنان، برحسب اقتضا، نقل و ثبت شود. گاهی این گونه مطالب و نکات در لابلای گفته‌ها و نوشته‌های مورخان و ادبا و حتی عرفا و فقها و فلاسفه آمده است. در این آثار و نوشته‌ها، نقل قول‌ها و مطالبی در باب چهار آخشیج (عناصر اربعه: آب، باد (هوا)، خاک، آتش) و تأثیر و تأثر آن‌ها بر یکدیگر مندرج است. علاوه بر این از تأثیر عوامل اقلیمی بر روی رُستنی‌ها و جانداران سخن رفته، و گاهی ضرب‌المثل‌های باستانی و پندارها و باورهای عامیانه کهن نقل شده است، در این مقاله ضمن پرداختن به اقوال و نوشته‌ها و پندارهای پیشینیان درباره آخشیج‌های چهارگانه، یا تعاریف عوامل اقلیمی مندرج در متون کهن نمونه‌هایی نقل می‌شود.‏



چهار آخشیج

در اساطیر ایرانی سلسله‌مراتب آفرینش و پیدایش آخشیج‌ها (عناصر) و اقلیم‌ها و انسان به‌گونه‌ای دلپذیر بیان شده است. براساس این گونه روایات، آفرینش نخستین انسان (کیومرث) و نخستین جانور (گاو) در ایران زمین (ایرانویچ) اتفاق افتاد و نطفه کیومرث، همچون تخم گیاه در شکم زمین جای ‌گرفت. از آن موضع بوته ریواسی ‌رویید، و از بین ساقه‌های سپید و سرخ آن بوته ریواس دو پیکر آدمی ظاهر‌شد که نخستین زوج انسانی را تشکیل دادند.

مطابق این پندار در سلسله مراتب آفرینش: نخست سپهر و تمامی اختران (آسمان و ستارگان و خورشید و همه افلاک)، دوم آب (که مایه اصلی زندگانی، دافع تشنگی گیاه و همه موجودات، و در ستیز با اهریمن و ناپاکی‌ها و نیروهای اهریمنی چون دیو خشکسال و غول بیابان است)، سوم زمین (خاک که بطن و بستر آفرینش رستنی‌ها و جانداران است)، چهارم گیاه (که به مدد رطوبت ونور، سرسبزی و طراوت و مایه‌های حیات را عرضه می‌دارد و با پوشش سرزمین‌ها، گسترش نیروهای اهریمنی چون دیو خشکسالی و قحطی و غول بیابان را مهار می‌کند)، پنجم جانوران (که منشأ از گاو نخستین دارند)، ششم مردمان (که از گَشنِ نخستین انسان، یعنی کیومرث‌اند)، و سپس آتش (که منشأ و منبع نور و روشنایی برای گیاه و دیگر آفریدگان است و از نیروهای اهورایی به حساب می‌آید که در ستیز دائمی با تاریکی و نیروهای اهریمنی و ناپاکی‌هاست) و باد (که در شکل جریان «هوا» حیات‌بخش و لطیف، و نیز جابه‌جا کننده ابرها و گرده یا گَشن گیاهان است و در وجه طوفان فناآفرین و مُهلک و مخرّب است) آفریده شده‌اند.

ایرانیان داستان آفرینش را به گونه‌ای تعریف کرده‌اند که گویی موجودیت همه آفریدگان برای خیر و خوبی، و خوراک و رفاه، و آسودگی آدمیان سامان‌یافته است. در گات‌ها (کهن‌ترین بخش اوستا) و همچنین در متون پهلوی چنین پندارهایی ملاحظه می‌شود. به پندار ایرانیان در عهود کهن، فلک (سپهر بیکران با همه اختران بی‌شمار) به همراه آب و خاک (زمین) و باد (هوا) در پرتو نور (روشنایی) شرایط رویش و زایش و پراکنش رستنی‌ها و جانداران را فراهم آورده تا اسباب زیست سالم و زندگانی مناسب آدمیان را تدارک و تجهیز کنند، تا آنها به مدد اندیشه و خرد و به برکت کوشش خویش از آن نعمت‌ها بهره گیرند.8 چنین پنداری در منابع ایرانی بعد از اسلام ملاحظه می‌شود، سعدی شیرازی تعبیری زیبا در تبیین این گونه پندارها دارد:‏‏

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند‏

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری‏

‏توجه به عناصر اربعه (آب و هوا و خاک و آتش) را در منابع و متون اسلامی، به‌ویژه نوشته دانشمندان ایرانی، نیز ملاحظه می‌کنیم. در برخی متون تعاریف جالبی از هر یک از این عناصر یا مجموعه‌ی آن‌ها شده است. مثلاً ابوعلی‌سینا (363 ـ 428 ق) ضمن وصف طبایع به طبیعت عناصر چهارگانه پرداخته و درباره طبیعت «آتش» می‌گوید: «هیچ چیز گرم و خشک‌تر از آتش نبود، یا چیزی که آتش در او غالب بود، به سبب آتش»، و در باب طبیعت «هوا» معتقد است: «هیچ چیز گرم و تر تر از هوا نبود، یا چیزی که هوا اندر او غالب بود، هرچند که گرمی هوا ضعیف است. و اگر هوا گرم نبودی، از زیر نگریختی و زیر نجَستی. و هرگاه که آب گرم شود، قصد بر سو ‏]‎ی بالا[‎‏ کند، چنان که بخار...» و درباره طبیعت «آب» می‌نویسد: «هیچ‌چیز سرد و تر تر از آب نیست، یا چیزی که آب اندر او غالب است...» و در باب «زمین: خاک» گوید: «هیچ چیز سرد و خشک‌تر از زمین نیست یا چیزی که زمینی بود ... پس جسم‌های بسیط چهارند: زمین و آب و هوا و آتش، و ترکیب جسم‌های دیگر از ایشان بود.»9

کاریز و قنات

قنات از ابداعات ایرانیان در هزاران سال پیش است. ظاهراً واژه قنات ریشه در واژه «کن» پارسی از مصدر «کندن» دارد؛ همچنان که لغت معرّب «خندق» برگرفته از واژه «کندک»، مشتق از مصدر «کندن» است. واژه بسیار کهن «کاریز» نیز نشان از چگونگی کار مقنی در ژرفنای زیرزمین دارد؛ چرا که به گمان صاحب این قلم، کلمه «کاریز» مرکب از دو لفظ «کا» مخفف «کاه» و «ریز» از مصدر ریختن است. از نظر فنّ مقنی‌گری، عمل ریختن کاه بر روی دیواره پیشکار قنات ـ کندن کانال در خط مستقیم در اعماق و اتصال بُن ِ چاه‌های پیشتر کنده‌شده به یکدیگر، بدون استفاده از قطب‌نما ـ منجر به اتخاذ نام «کاریز» برای این پدیده عجیب شده است.10 در هر حال کاریز پدیده‌‌ای بسیار مهم، و ابداع آن نشانی از درجه هوش، علاقه و دلبستگی ایرانیان به کشت و کار و آبیاری در ادوار دور تاریخ است.‏

‏مجرا یا کانال قنات‌های کهن خراسان اغلب طولانی، و ژرفنای چاه انتهایی گاهی بسیار زیاد گزارش شده است. از آن جمله ناصر خسرو قبادیانی، در سال 444 ق در مسیر سفر مشهورش به مکه و مصر، در بازگشت از گناباد می‌گذرد. او از کاریز گناباد که چاهی به عمق 700 گز داشته،‌ از قول آگاهان شرحی نقل کرده است و می‌افزاید: «آبی عظیم در این کاریز روان است، و آن کاریز چهار فرسنگ می‌رود. و آن را گفتند کیخسرو فرموده است کردن.»11 این قنات بزرگ و دیگر کاریزهای پُرآب در برخی از نواحی خراسان، دلالت بر سفره‌های آبی زیرزمینی سرشار، و نیز استعدادهای اقلیمی و فعالیت‌های کشاورزی در ادوار کهن دارد.‏

‏برای سنجش میزان آب‌های زیرزمینی در مناطق مختلف نیز نشان‌هایی مترتب بود. ایرانیان در اعصار کهن باستانی به تجربه این علامت‌ها را تشخیص داده و آزمون‌هایی در شناسایی دقیق‌تر سفره‌های آبی زیرزمینی انجام می‌دادند. برخی از دانشمندان، بعد از اسلام، به این نکات اشاره‌هایی دارند، از آن جمله مسعودی مورخ و جهان‌دیده مشهور، زاده و نشو و نما یافته بغداد (وفات حدود 342 در مصر)، دوستدار آل ابوطالب،12 در سال 301 سفر دور و درازش را از بغداد آغاز کرد. «او میان سرزمین‌های فارس و کرمان در گردش و سیر بود؛ زان‌پس از هند ... گذر کرد و به مرزهای چین رسیده است.»

مسعودی در باب فرهنگ و تمدن ایرانی در آثار گرانقدر خویش مطالب فراوانی نقل کرده است. از باب نمونه، یک جا با استناد به تجارب پیشینیان و منابع قدیم‌تر شرحی از آزموده‌ها و آزمون‌های مزبور را به این شرح نقل کرده است:‏ بعضی‌ها، درباره نشانه‌ی آب و منابع زیرزمینی آن، طریقت خاص دارند که اگر در محل منظور، نی‌ و خرفه و علف‌های نرم روییده باشد، معلوم می‌دارد که آب نزدیک ‏‏]‎به سطح زمین[‎، و به دسترس حفار است و اگر چنین نباشد، آب دور است... در بعضی نسخه‌های کتاب الفلاحه، در همین معنی ‏]‎نشان میزان آب‌های زیرزمینی[‎، چنین دیدم که: هر که می‌خواهد این نکته را بداند، به خانه‌ی مورچه بنگرد؛ اگر مورچگان درشت و سیاه و کُندرفتار باشند، به اندازه‌ی کندی رفتارشان، آب به ‏]‎خانه‌ی[‎‏ آن‌ها نزدیک است؛ و اگر مورچگان تندرو باشند که به آنها نتوان رسید، آب در عمق چهل ذراع است. آب اولی شیرین و خوش، و آب دومی سنگین و شور باشد؛ و این جمله نشانه‌ها برای کسی است که خواهد آب برآرد. ‏

‏همو آزمونی شگفت و قابل تحقیق را نقل کرده است:‏ در کتاب‌ فلاحت دیدم که هر که بخواهد نزدیکی ‏]‎سطح[‎‏ آب را بداند، ‏]‎باید[‎‏ زمین را به اندازه سه یا چهار ذراع بکند و دیگی مسی یا قدحی سفالین بر‌گیرد، و آن را از داخل به طور یکنواخت پیه آلوده کند ـ‌ و باید دیگ گشاده دهان باشد ـ آنگاه پس از غروب خورشید، قطعه پشمی سفید که پاکیزه و افشان باشد، بگیرد و سنگی به اندازه یک مرغانه ‏‏]‎تخم‌مرغ‏[‎‏ برگیرد و پشم را چون گوی بر آن سنگ پیچد. سپس اطراف گوی را با موم مذاب اندود کند و آن را به ته دیگی که روغن یا پیه آلوده کرده، بچسباند و دیگ را درون حفره وارون کند ‏‏]‎به طوری[‎‏ که پشم معلق ماند و موم آن را نگه دارد و به سبب سنگ آویخته بماند؛ آنگاه به قدر یک یا دو ذراع خاک روی ظرف بریزد و بگذارد تا شب بر آن بگذرد. صبحگاه پس از طلوع خورشید، خاک را از آنجا پس کند و ظرف را بردارد: اگر قطرات آب فراوان و نزدیک به یکدیگر به دیواره‌ ظرف چسبیده و پشم پُرآب باشد، آن محل آب دارد و آب نزدیک است؛ و اگر قطرات متفرق باشد، نه مجموع و نزدیک، و آب پشم میان حال باشد، آب نه دور است و نه نزدیک؛ و اگر قطره‌ها دور از هم چسبیده باشد و آب پشم اندک باشد آب دور است؛ و اگر قطرات آب کم یا زیاد در ظرف و بر پشم دیده نشود، در آنجا آب نیست و زحمت حفر آن نکشد.13

‏ بدان لحاظ که سرزمین یزد در اقلیمی خشک و بیابانی استقرار یافته و از بارش‌های نواحی معتدل محروم، و فاقد آب‌های سطح‌الارضی بوده است، مردمان سخت‌کوش آن از زمان‌های دور با حفر قنات، از آب‌های ژرفنای زمین همواره بهره گرفته‌اند، بر همین اساس تجاربی نیز در تشخیص میزان و حجم آب‌های زیرزمینی کسب کرده و هنوز هم کاریزهای کهن و مقنیان کارآزموده و ماهری دارند. نوشته‌ی ابوبکر مطهر جمالی یزدی در فرخ‌نامه (تألیف 580) نشان از آن دارد که تجربه‌ی دقت و توجه به رنگ و اندازه‌ی درشتی و میزان سرعت تحرک مورچگان، همان سان که مسعودی نقل کرده، در سرزمین یزد اعمال می‌شده است:‏ «اگر خواهند که بدانند که در زیرزمین آب دور است یا نزدیک، نگه در مورچه آن زمین باید کرد: اگر ستبر و سیاه و سنگی بود، آب نزدیک بود و اگر دونده و لاغر بود، آب دور تواند بود.»14

ادامه دارد ...

 

پی‌نوشتها:

‏1‏. احمدبن محمدبن زید طوسی، تفسیر سوره یوسف / الستین الجامع للطائف البساتین، به کوشش محمد روشن، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص23 مقدمه مصحح، ص 23. آقای روشن از قول روانشاد استاد محمدتقی دانش‌پژوه نوشته است: «نسخه شماره 287 بایزید از این کتاب تاریخ 841 دارد» بر این اساس باید پیش از این تاریخ، احمد زید طوسی (که سفری به عراق و جبال داشته) در آذربایجان فرصتی پیدا کرده و به تألیف آن پرداخته، احتمالاً در قرن هشتم یا هفتم بوده است.‏

‏2‏. همان کتاب، ص29.‏‏

‏3‏. حمزه اصفهانی، تاریخ پیامبران و شاهان، ص 43.‏‏

‏4‏. مقدمه ابن خلدون، ج 1، ص70.‏‏

‏5‏. ابریشمی، پسته ایران، ص21 و 22.‏‏

‏6‏. ابریشمی، زعفران ایران، ص111 تا 114.‏‏

‏7‏. قاضی صاعد اندلسی، طبقات الامام، ص 169 تا 171.‏‏

‏8‏. ابریشمی، تاریخچه کشاورزی ایران (مندرج در دومین کتاب سال کشاورزی)، ص35 و 36.‏‏

‏9‏. ابوعلی‌سینا، طبیعیات دانشنامه علائی، ص30 و 31.‏‏

‏10‏. استاد مقنی از چراغی که با روغن کرچک یا منداب می‌سوخت بهره می‌گرفت. در کناره کانال یا مجرای قنات حفره کوچکی ایجاد می‌کرد، و این چراغ را داخل آن قرار می‌داد، به گونه‌ای که نوک چراغ ـ جای فتیله و شعله ـ کاملاً نور را در اطراف پخش کند؛ و مخصوصاً‌شعاع مستقیم نور بر روی دیواره انتهایی کانال،‌که مقنی کارکندن را باید ادامه دهد، به اصطلاح بر روی پیشکار قنات، بیفتد. جلال‌الدین محمد بلخی در این بیت «هان بیاور سیخ‌های تیز را / امتحان کن حفره و کاریز را» به ابزار شاغول و تراز کردن مسیر یا مجرای کاریز تلویحاً اشاره کرده است. محمد پادشاه صاحب فرهنگ آنندراج (ص3330) در تعریف کاریز می‌گوید: «راه آب روان به زیرزمین که به عربی قنات گویند. در اصل کاه‌ریز بود که برای امتحان جریان آب کاه می‌ریخته‌اند تا معلوم شود»؛ اما به گمان نگارنده در وضعیتی که چراغ مقنی، با فاصله در پشت سر او، درون حفره کوچک حاشیه مجرا ـ که محاذی گردن مقنی تعبیه شده بود ـ قرار می‌گرفت. سایه کلَّه او بر روی دیواره پیشکار می‌افتاد؛ اما چون سایه دایره‌وار سر مقنی بر روی دیواره نمناک و گل مانند پیشکار واضح و قابل تشخیص نبود، مقنی مقدار کاه بر روی دیواره پیشکار می‌ریخت تا سایه کله خود را بر روی دیواره رؤیت کرده و در محدوده‌آن سایه کندن را در خط مستقیم ادامه دهد و کوچکترین انحرافی پیدا نکند؛ به همین دلیل کاه در کار کندن مجرای قنات در خط راست استفاده می‌شده، و به این ترتیب مقنی با کندن و کاه ریختن و پیش رفتن در خط راست شعاع چراغ، بُنِ چاه‌ها را به یکدیگر وصل می‌کرده است. کف مجرا با جریان ملایم آب طراز می‌شده، یا به قول محمد پادشاه برای رؤیت آن کاه می‌ریخته‌اند. صاحب این قلم بیتی از شاعری با مضمون آن که مقنی کلنگ را همواره به سر خود می‌زند یادداشت نموده (اما در ضمن تدوین این مقاله متأسفانه یادداشت را پیدا نکرده‌ام) که کنایه از همان سایه دایره‌وار کله مقنی در پرتو چراغ قرار گرفته ـ با فاصله ـ در پشت سر اوست. با این همه داعی الاسلام (فرهنگ نظام، 4/171) در تعریف «کاریز» می‌نویسد:‌ در سنسکریت «ک / کا» به معنی «آب» و «ریز» از ماده «ریختن» فارسی است.‏

‏11‏. ناصر خسرو، سفرنامه حکیم ناصر خسرو قبادیانی، به کوشش محمد دبیرسیاقی (تهران، زوار، 1356)، 170.‏

‏12‏. ابوالحسن علی‌بن حسین مسعودی، اخبارالزمان، ترجمه کریم زمانی، تهران، انتشارات اطلاعات، 1370، ص 14.‏

‏13‏. مسعودی، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده (تهران، بنگاه ترجمه و نشر، 1344)، 127 و 128.‏

‏14‏. ابوبکر مطهر جمالی یزدی، فرخ‌نامه، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، 1346، ص114.‏‏

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1069 به تاریخ 930726, کنفرانس ادبی, تحقیق محمدحسن ابریشمی
+ نوشته شده در  سه شنبه 29 مهر1393ساعت 20:28  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ مذهب فردوسی؛ سید علی موسوی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی به نظرم برسد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

چند هفته‌ای است که در جلسه‌ی شنبه‌شب‌ها خواندن شاهنامه‌ی فردوسی را آغاز کرده‌ایم. استاد موسوی لطف کرده‌اند و در این چند هفته صحبت‌هایی در زمینه‌های مختلف شاهنامه‌پژوهی و فردوسی‌پژوهی در جلسه انجام داده‌اند و بنا به خواهش من برخی را در اختیار بنده قرار داده‌اند تا در وبلاگ منتشر کنم. اولین این مقاله‌ها که در جلسه‌ی اول شاهنامه‌خوانی در جلسه ارائه شد مقاله‌ای است که در ذیل خواهید خواند. ضمن تشکر از استاد موسوی به خاطر وقتی که می‌گذارند و با سخاوت تمام اطلاعات خود را به دیگران منتقل می‌کنند از دیگران هم خواهش می‌کنم در این زمینه منفعل نباشند و به فراخور حال خود کمک علمی‌ای به جلسه بکنند.

 

مذهب فردوسی

جستار: با آن که سراسر شاهنامه از دین‌داری، مسلمانی و شیعه بودن فردوسی حکایت می‌کند امّا برخی مستشرقین و شاهنامه‌پژوهان اخیراعتقاد دارند فردوسی معتقد به دینی خاص نیست. برخی نیز معتقدند که او زردشتی است. هر دو گروه اصرار بر نفی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصی فردوسی دارند.

یکی از خاورشناسانی که درباره‌ی اعتقاد مذهبی فردوسی اظهار نظر کرده است «تئودور نولدکه» است. او در درجه‌ی اول معتقد است فردوسی در علوم دینی و اسلامی مایه‌ی چندانی ندارد می‌گوید: «به اشکال می‌توان پذیرفت که فردوسی علوم و فضایل عصر خود من جمله علوم دینی و اسلامی را تحصیل کرده باشد.»1 پس از آن اعتقاد دارد فردوسی مُعاند اسلام است. این ستیز را می‌توان از ظاهر بسیاری از ابیات او دریافت می‌گوید: «هرگاه تفسیری صوری از بسیاری از بیت‌های فردوسی به عمل آوریم ممکن است او را مُعاند با اسلام تلقی کنیم.»2  و در مرتبه‌ی سوم اگر چه او را گراینده‌ی به دین زردشتی می‌داند، اما معتقد است این گرایش هم جنبه‌ی ظاهری دارد و از عمق چندانی برخوردار نیست و اساساً او اعتقاد عملی به هیچ دینی ندارد «اگر چه فردوسی گرایشی رمانتیک به کیش آرمانی و خردپذیر مغانه دارد ، اما نمی‌توان او را یک مزداپرست معترف خواند»3

چندی پیش در اینترنت به مقاله‌ای برخوردم از فردی به نام «شروین وکیلی» در باره‌ی دین و مذهب فردوسی. وی اعتقاد داشت که فردوسی دین مشخصی ندارد و از محتوای شاهنامه هم نمی‌توان دین مشخصی را برای فردوسی جستجو کرد. او دین فردوسی را به مثابه‌ی یک راز سر به مُهر می‌دانست.4

از مجموعه مطالب نوشته شده در این مقاله در اثبات مسلمان نبودن فردوسی می‌توان به دلایل زیر اشاره کرد:

1- شاهنامه از بزم‌های پهلوانی و شراب‌خواری پهلوانان و موبدان سخن گفته است.

2- زنان در روابط جنسی با مردان پیش‌قدم هستند. مثل خواستگاری تهمینه از رستم، روداله از زال، منیژه از بیژن و سودابه از سیاوش.

3- اخلاق موجود در شاهنامه با اخلاق اسلامی در تعارض است.

4- کاربرد واژگان اوستایی با بار دینی و پرهیز از به کار بردن معادل عربی آنان، مثلاً به کار بردن دوزخ به جای جهنم و بهشت به جای جنّت هم نشانه‌ی بی اعتقادی فردوسی به اسلام است.

پس از ذکر دلایل گفته شده در پایان مقاله می‌نویسد: «بنا به دلایل یاد شده فردوسی مسلمان نیست. اگر چه از دین ایرانیان باستان به نیکی یاد می‌کند اما زردشتی نیست زیرا داستان گشتاسپ و اسفندیار را به یک محتوای حماسی تبدیل می‌کند به واژه‌های زردشتی مانند اهورمزدا ، مزدا، هرمزد، مزدیسنا، یسنا و ... در شاهنامه اشاره‌ای نکرده است دین فردوسی یک راز سر به مُهر است.»5

حرف نهایی اما نگفته‌ی این مقاله این است که فردوسی اساساً معتقد به دینی خاص نیست و به عبارت دیگر اعتقاد دینی درباره‌ی فردوسی موضوعیّت ندارد.

درباره‌ی ادعای نولدکه مبنی بر مُعاند بودن برخی از ابیات شاهنامه با دین اسلام توجه به این نکته لازم است که ابیات موجود در شاهنامه را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد. برخی از ابیات از زبان پهلوانان و شخصیت‌های داستان‌ها نقل می‌شود که این ابیات نشان دهنده‌ی عقیده‌ی شخصی فردوسی نیستند. دسته‌ی دیگر از بیت‌ها نشان دهنده‌ی عقیده‌ی شخصی فردوسی هستند. این ابیات در آغاز شاهنامه و آغاز و انجام داستان‌ها آمده‌اند. این ابیات به روشنی نشان می‌دهند که فردوسی در درجه‌ی نخست از گرایش به دین و پس از آن دین اسلام سخن گفته است. به جز این در چند مورد نیز از حضرت محمّد (ص) به نیکی یاد کرده است، مثلاً در آغاز داستان رستم و سهراب و در پایان «براعت استهلال» می‌گوید:

به گیتی در آن کوش چون بگذری

سرانجام اسلام با خود بری

یا در دیباچه‌ی شاهنامه پس از ستایش خداوند می‌گوید:

تو را دانش و دین رهاند درست

ره رستگاری ببایدْت جست

اگر دل نخواهی که باشد نژند

نخواهی که دائم بُوی مستمند

به گفتار پیغمبرت راه جوی

دل از تیرگی‌ها بدین آب شوی

(شاهنامه ، ص 3)

فردوسی در ادامه‌ی همین ابیات جهان را مانند دریایی طوفانی می‌داند که انسان خردمند برای عبور از آن نیازمند به کشتی است. بر کرانه‌ی این دریا کشتی‌های بسیار ایستاده‌اند و مسافران را به سوی خود می‌خوانند. در میان این کشتی‌ها، کشتی زیبا خودنمایی می‌کند که ناخدای آن محمد و علی (ع) هستند. فردوسی می‌گوید: انسان خردمند می‌کوشد برای گذر از دریا بر این کشتی سوار شود.

به دل گفت اگر با نبی و وصی

شوم غرقه دارم دو یار وفی

( شاهنامه ، ج 1، ص 4)

در مورد ادعای متعارض بودن اخلاق شاهنامه با اخلاق اسلامی؛ مثلاً شرابخواری پهلوانان و موبدان توجه به نکات زیر ضروری است. نخست آن که شاهنامه نقل حوادثی مربوط به دوران پیش از اسلام است و حداقل فاصله‌ی زمانی بجز بخش‌های تاریخی شاهنامه به هزار سال قبل از اسلام باز می‌گردد و ربطی به اسلام ندارد.

نکته‌ی دیگر این که فردوسی به لحاظ رعایت امانت و نقل قابل قبول داستان‌ها چاره‌ای جز بیان آنچه اتفاق افتاده است ندارد. بنابراین مسأله‌ی شراب‌خواری پهلوانان و یا پیش‌قدم بودن زنان در خواستگاری از مردان را نباید به حساب اعتقاد و اندیشه‌ی فردوسی گذاشت و براساس آن درباره‌ی اعتقاد دینی فردوسی قضاوت کرد. جدای از این‌ها فردوسی در پیام‌های طرح شده در آغاز یا پایان داستان‌ها به میزان بسیاری از اندیشه‌های قرآنی و روایی تأثیر پذیرفته است. این تأثیر به آن اندازه است که ابن اثیر شاهنامه را قرآن قوم خوانده است.6 به عنوان نمونه چند بیت از شاهنامه و تأثیرپذیری فردوسی از آیات و روایات را نقل می‌کنیم.

سوی زال کرد آن‌گهی سام روی

که داد و دهش گیر و آرام جوی

(ج1 / 146)

تأثیر پذیرفته از آیه‌ی «و اِذا حکمتم بین الناس اِن تحکموا بالعدل» (مائده / 12)

بیاموز و بشنو ز هر دانشی

بیابی ز هر دانشی، رامشی

ز جود و ز بخشش میاسای هیچ

همه دانش و داد دادن بسیج

تأثیر پذیرفته از حدیث: «تعلّموا العلم، و البحث عنه جهاد و تعلیمه من لا یعلمه صدقه» علم را بیاموزید، جست و جوی دانش جهاد در راه خداست و آموختن آن به کسی که آن را نمی داند صدقه است.7

دلیل دیگری که برای مسلمان نبودن فردوسی بیان شده است استفاده‌ی فردوسی از واژگان اوستایی با بار دینی به جای معادل عربی آن‌هاست. واژگانی مانند رستاخیز، آفرینش، یزدان، دوزخ و بهشت به جای قیامت، خلق، الله، جهنم و جنّت مایه‌ی تأسف است که نویسنده‌ی مقاله‌ی «کنکاشی در دین فردوسی» در داوری خود که به عمد هم صورت گرفته است این بیت فردوسی را از یاد بُرده است که

بسی رنج بُردم در این سال سی

عجم زنده کردم بدین پارسی

همه می‌دانیم که عصر فردوسی عصر زنده کردن زبان فارسی است همت حکومت سامانی، و بسیاری از شاعران و نویسندگان بر این است تا جایی که ممکن است در آثار خود از واژگان فارسی استفاده کنند و این هرگز به معنای تقابل با اسلام نیست. این امر حتی در متون دینی و به ویژه تفاسیری از قرآن که در این دوره به زبان فارسی نوشته شده و آشکار است. تنها به ذکر یک نمونه از ترجمه‌ی آیه 3، سوره‌ی بقره از تفسیر طبری بسنده می‌کنیم و علاقه‌مندان را به مطالعه‌ی تفاسیر نوشته شده، آثار منثور و آثار منظوم این دوره فرا می‌خوانیم.

«الّذین یومنون بالغیب و یقیمون الصلوه و مما رزقناهم ینفقون» (بقره / 3)

(آن کس‌ها که به نهانی بگروند و به پای دارند نماز را و از آن چه روزی کردیمشان هزینه کنند)

به جای ایمان آوردن، «گرویدن»، به جای غیب، «نهانی»، به جای «اقامه کردن»، «برپا داشتن» و به جای «انفاق کردن»، «هزینه کردن» آورده است. واژه‌هایی که ما امروز به راحتی آن‌ها را می‌فهمیم و نیازی به ترجمه ندارند امّا در عصر فردوسی بنا به دلیلی که گفته شد اصرار بر نوشتن معادل فارسی آن‌ها وجود داشته است.

بنابراین به کارگیری واژگان اصیل فارسی یک ویژگی سبکی است که در تمامی آثار عصر فردوسی دیده می‌شود و ربطی به اعتقاد دینی سرایندگان و نویسندگان ندارد.

نهایت آن که فردوسی مسلمان است و به دلیل اظهار علاقه‌ی شدید به علی (ع) و همراهی پیامبر با آن حضرت در نجات از دریای طوفانی این جهان شیعه نیز هست.

یکی پهن‌کشتی به سان عروس

بیاراسته همچو چشم خروس

محمد بدو اندرون با علی

همان اهل بیت نبی و ولی

اگر چشم داری به دیگران سرای

به نزد نبی و علی گیر جای

(شاهنامه، ص4)

در کتاب چهارمقاله‌ی نظامی عروضی هم بر شیعه بودن فردوسی تأکید شده است. فردوسی پس از رنجش از دربار غزنه به طبرستان نزد اسفهبد بن شهریار بن شروین رفت. شهریار به فردوسی گفت: «یا استاد، محمود را بر آن داشتند و کتاب تو را به شرطی عرضه نکردند و تو را تخلیط کردند و دیگر تو مردی شیعی‌ای»8

محققان اعتقاد دارند که فردوسی شیعه‌ی زیدی است. زیرا او پس از حمد خداوند و ستایش پیامبر نخست از خلفای سه‌گانه و پس از آن از حضرت علی (ع) ستایش کرده است. در شاهنامه می‌خوانیم:

تو را دانش و دین رهاند درست

ره رستگاری ببایدت جست

که خورشید بعد از رسولان مه

نتابید بر کس ز بوبکر به

عمر کرد اسلام را آشکار

بیا راست گیتی چو باغ بهار

پس از هر دوان بود عثمان گزین

خداوند شرم و خداوند دین

(شاهنامه / ص3)

شیعیان زیدی که پیروان زید پسر امام سجاد (ع) هستند اعتقاد دارند که امامت مفضول بر فاضل جایز است. حضرت علی (ع) که فاضل بود بنابر مصالحی که تشخیص داد ترجیح داد حکومت را به ابوبکر و عمر واگذار کند. به همین دلیل زید به شیخین علاقه داشت و همین علاقه نیز سبب شد تا شیعیان کوفه او را به عنوان رافضی ترک کنند. دیگر این که زید را از شاگردان واصل بن عطا می‌دانند و از این روی وی معتزلی نیز بود. هر دو عنوان رافضی و معتزلی در چهارمقاله به فردوسی نسبت داده شده است.

«و منازعان پیوسته خاک تخلیط در قدح او همی انداختند... و این خود بسیار باشد که او مرد رافضی است و معتزلی مذهب»9

 

منابع

1- فردوسی و شاهنامه، محیط طباطبایی، ص93

2- نقل از پژوهش‌هایی در شاهنامه، جهانگیر کویاجی، ص4

3- همان، ص4

4- سایت سوشیانس، کنکاش در دین فردوسی، شروین وکیلی (http://soshians.ir/fa/?p=5580)

5- همان

6- نقل از مجموعه‌ی سخنرانی‌های سومین تا ششمین هفته‌ی فردوسی، ص322

7- همان، ص 364 – 318

8- چهار مقاله، نظامی عروضی، به کوشش دکتر محمد معین، ص79

9- همان، ص77

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1068 به تاریخ 930719, کنفرانس ادبی, تحقیق استاد موسوی
+ نوشته شده در  چهارشنبه 23 مهر1393ساعت 11:34  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)؛ قسمت پنجم (آخرین قسمت)

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی به نظرم برسد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

دوستان علاقه‌مند به ادبیات بهتر از من می‌دانند که یکی از چهره‌های موفق سال‌های اخیر در غزل خانم سیمین بهبهانی بود که عمر گرانمایه را در راه اعتلای غزل صرف کرد و همین اواخر درگذشت. با عرض تسلیت به همه‌ی دوستداران شعر ایشان برای این هفته در بخش مقاله‌ی ادبی یکی از مقاله‌هایی که آقای دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و خانم مریم‌ حیدری‌ در مورد عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی نوشته‌اند را با هم خواهیم خواند. البته این مقاله در 6 قسمت در وبلاگ خواهد آمد که این هفته خواننده‌ی چهارمین قسمت آن هستید.

 

بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)

ادامه از قسمت چهارم ...

4-2 بهره‌گیری‌ از امکانات‌ روایتی‌، نمایش‌نامه‌ای‌، سینمایی‌ و...

بهبهانی‌ خیلی‌ راحت‌ ولی‌ هنرمندانه‌ از گفت‌وگوی‌ عینی‌ و روزمره‌ الهام‌ می‌گیرد و از امکاناتِ موجودِ زبان‌، ماهرانه‌ بهره‌ می‌برد و از آن‌جا که‌ به‌ ایجاد ارتباط‌ عاطفی‌ با خواننده‌ بسیار تأکید دارد، از همین‌ اصطلاحات‌ و ارتباطات‌ رایج‌ مردمی‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ این‌ هدف‌ سود می‌جوید. در شعر زیر، در یک تجربه‌ی‌ تازه‌، یک جریان‌ نامعهود ذهنی‌ در شکل‌ هندسی‌ غزل‌ با یک وزن‌ تازه‌ بیان‌ شده‌ است‌. «دگرگونه‌نویسی‌ و گسسته‌نویسی‌ مصراع‌ها، نشانه‌های‌ آشکارتری‌ از تلاش‌ بهبهانی‌ در نزدیک شدن‌ به‌ شعر آزاد است‌. در این‌ غزل‌، (در حجمی‌ از بی‌انتظاری‌) بسیاری‌ از عناصر شعر معاصر مانند ساختار منسجم‌ ابیات‌، شکل‌ نوشتاری‌ نمایش‌نامه‌ای‌ و پدیده‌های‌ زندگی‌ امروز (مکالمه‌ی‌ تلفنی‌) حضور دارد». (حسن‌لی‌، 302: 1383)

در حجمی‌ از بی‌انتظاری‌

زنگ‌ بلند و سوت‌ کوتاه‌

سیمین‌ تویی

آوای‌ گرمش‌

آمد به‌ گوشم‌ زان‌ سوی‌ راه‌

- آری‌ منم‌ خاموش‌ ماندم‌

- خوبی‌؟ خوشی‌؟ قلبت‌ چطور است‌؟...

(چیزی‌ نگفتم‌، راه‌ دور است‌)

«خوبم‌، خوشم‌، الحمدلله»...

- حرفی‌ بزن‌ قطع‌ است‌... نه‌ نه‌

من‌ رفته‌ بودم‌ سال‌ها دور

تا باغ‌های‌ سبز و پُرگل

تا سیب‌های‌ سرخ‌ دلخواه

حالا بگو قلبت‌ چطور است‌؟

قلبم‌ نمی‌دانم‌ ولی‌ پام

روزی‌ خراشیده‌ است‌ و یادش

یک عمر با من‌ مانده‌ همراه‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1021)

در اشعار زیر، به‌ نظر می‌رسد صحنه‌های‌ گوناگون‌ سینمایی‌، به‌ نمایش‌ در آمده‌ است‌. در این‌ غزل‌، که‌ چند سطر از آن‌ را می‌بینید جریان‌ سیال‌ ذهن‌ شاعر را از پشت‌ میز و دفتر به‌ فراسوهایی‌ از گذشته‌ می‌برد، زمانی‌ که‌ سوار بر ماشین‌، به‌ شیراز رفته‌ و به‌ همراه‌ آن‌ خاطرات‌ دیگری‌ را به‌ یاد می‌آورد:

بزن‌ یک، بزن‌ دو، بزن‌ سه‌، بزن‌ چار

ز اندازه‌ مگذر، نگه‌ کن‌، نگه‌ دار

از آن‌ ساعت‌ گل‌ به‌ میدان‌ به‌ شیراز

به‌ خاطر چه‌ داری‌ نیفتاده‌ از کار؟

بزن‌ یک، بزن‌ دو، فغان‌ زد که‌ قلبم‌،

تویی‌ آه‌ مادر تو با قلب‌ بیمار

ز ژرفای نسیان‌، تلاشی‌، نگاهی‌

من‌ و میز و دفتر، من‌ و سقف‌ و دیوار

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 752 و 753)

در شعر زیر نیز چنین‌ تأثیری‌ دیده‌ می‌شود:

میان‌ جالیز می‌دوم‌، کنار بزغاله‌ای‌ سیاه‌

به‌ متن‌ تصویر کودکی‌ نشسته‌ ابهام‌ سال‌ و ماه‌

میان‌ جالیز می‌دوم‌، بُزک به‌ دنبال‌ من‌ دوان‌

فکنده‌ پاهای‌ جَلدمان‌، کدو بنان‌ را به‌ خاک راه‌

بزی‌! بدو، هی‌! بزی‌ بدو، بخور بیفشان‌، بِکن‌ بریز

نمی‌برد کس‌ به‌ ده‌ خبر، از آن‌چه‌ کردی‌ چنین‌ تباه‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 886)

غزل‌ و گفت‌وگوی‌ نمایشی‌:

نوشیدنی‌، گرم‌ یا سرد؟

یک قهوه‌ی‌ ترک اگر هست‌

در خانه

صد شکر

شک نیست‌ این‌ مختصر هست‌

آوردم‌ و نوش‌ کردی

گفتی‌ به‌ فنجان‌ نظر کن‌

از این‌ تصاویر آیا

جز عشق‌، نقشی‌ دگر هست‌؟

با خنده‌ گفتم‌ که‌ هان‌ عشق

سیمرغ‌ شد

کیمیا شد

از این‌ سه‌ گم‌گشته‌ دیگر

جز نام‌ حرفی‌ مگر هست‌؟

گفتی‌ ولی‌ دست‌ کم‌ تو،

باید که‌ باور بداری‌

گفتم‌ که‌ در دست‌ من‌ نیست

گیرم‌ به‌ دریا گهر هست‌

سخت‌ آگاه‌

رو سوی‌ من‌ پای‌ در راه‌

گفتی‌ اگر هم‌ به‌ دریاست

ما را سر این‌ خطر هست‌

تو ایمان‌ و سوگند

سیمای‌ تو اشک و لبخند

بر سینه‌ دستی‌ نهادی‌

یعنی‌ که‌ این‌جا شرر هست

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 999 و 1000)

اسب‌ می‌نالید، می‌لرزید، سرفه‌ها اسفنج‌ و خون‌ می‌شد

هر نفس‌ بر لب‌ چو می‌آمد، از جگر لختی‌ برون‌ می‌شد

شیر اسبی‌ مهر پرورده‌، عمر با خسرو به‌ سر برده‌

این‌ زمان‌ افتاده‌ و مرده‌ قصه‌ی‌ این‌ غصه‌ چون‌ می‌شد

تا که‌ خواهد گفت‌ با خسرو؟ چشم‌ها شمع‌ عزا بودند

کورسوی‌ ناتوانی‌ها در خموشی‌ آزمون‌ می‌شد

«مرگ‌ شبدیز است‌؟» خسرو گفت‌ خامشی‌ ابری‌ سترون‌ بود

هر نگاهش‌ در دل‌ وحشت‌ آذرخشی‌ از جنون‌ می‌شد

«- ما نگفتیمت‌، تو خود گفتی‌!» پیر فرزین‌ گفت‌ با خسرو

خشم‌ حیرت‌ گشت‌ و حیرت‌ عجز لاجرم‌ خسرو زبون‌ می‌شد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 739 و 740)

تغییر و تنوع‌ لحن‌ شعر و تلفیق‌ زبان‌ محاوره‌ای‌ در متن‌ زبان‌ رسمی‌ یکی‌ از شگردهای‌ بهبهانی‌ است‌.

گاهی‌ نیز سیمین‌ به‌ شکل‌ گفتاری‌ و محاوره‌ای‌، صحنه‌ی‌ نمایش‌ را ترسیم‌ می‌کند:

قایم‌ نشو پیدات‌ کردم‌، بی‌خود ندو، می‌گیرمت‌ها!

افتادم‌ و پایم‌ خراشید، شد رنگ‌ او از بیم‌ چون‌ کاه

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1021)

هی‌ قرص‌ هی‌ دوا بس‌ کن‌ این‌ شرق‌ شرق‌ شلاق‌ است‌

هر ضربه‌ را یقین‌ دارم‌ با نبض‌ می‌شماری‌؟ نه‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1125)

واژه‌ها و اصطلاحات‌ معمولی‌ که‌ بسیاری‌ از آن‌ها، در شعر گذشته‌ راهی‌ نداشتند توانسته‌اند به‌ راحتی‌ در غزل‌ بنشینند

خیال‌ نازک من‌ خوش‌ به‌ سوی‌ دنج‌ تو می‌راند

کنار فرصت‌ گل‌ روزی‌ به‌ خرمی‌ یله‌ خواهم‌ شد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1016)

طاق‌ یا جفت‌ یا پوچ‌ چیست‌ در دست‌ یارم‌

فاش‌ اگر می‌شد این‌ راز سکه‌ می‌بود کارم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1081)

که‌ چی‌ که‌ بمانم‌ دویست‌ سال‌ به‌ ظلم‌ و تباهی‌ نظر کنم‌

که‌ هی‌ همه‌ روزم‌ به‌ شب‌ رسد که‌ هی‌ همه‌ شب‌ را سحر کنم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1114)

نبرده‌ به‌ لب‌ چای‌ تلخ‌ را دوباره‌ کلنجار پیچ‌ و موج‌

که‌ قصه‌ی‌ دیوان‌ بلخ‌ را دوباره‌ مرور از خبر کنم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1084)

قهقاه‌، قهقاه‌، قهقاه‌ انگار یک فوج‌ ابلیس‌

خندد به‌ گیس‌ سفیدم‌، کای‌ شاخص‌ عقل‌ زن‌ها

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1084)

از پشت‌ میز دکه‌، مردی‌ با شگفتی‌

آهسته‌ می‌گوید به‌ زن‌ «فرمایشی‌ هست‌؟»

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 498)

خط‌ به‌ آخر آمده‌ است‌ هم‌چنان‌ نشسته‌ای‌

پا فرا نمی‌نهی‌، بس‌ که‌ خرد و خسته‌ای‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 794)

ای‌ دل‌ ای‌ دیرباور نبض‌ من‌ می‌زند تند

باز در سینه‌ از عشق‌ شور و حال‌ و هیاهوست‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 809)

آن‌ کیست‌ چار گشته‌ دو چشمش‌ ز رشک من‌

کز کار خسته‌ام‌ همه‌ شب‌ چشم‌ و چار خویش‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 412)

باید تو را دیده‌ باشم‌ روزی‌، شبی‌، ماه‌ و سالی‌

اما به‌ خاطر ندارم‌، کی‌ یا کجا در چه‌ حالی‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1042)

سرد و تیره‌ بینی‌ دلش‌ خرده‌شیشه‌ دارد گِلش‌

وین‌ سرشت‌ بر باطلش‌ با که‌ سازگاری‌ کند

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 558)

یک متر و هفتاد صدم‌ افراشت‌ قامت‌ سخنم‌

یک متر و هفتاد صدم‌ از شعر این‌ خانه‌ منم‌

هفتاد سال‌ این‌ گله‌ جا ماندم‌ که‌ از کف‌ نرود

یک متر و هفتاد صدم‌ گورم‌ به‌ خاک وطنم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1059)

طغیان‌ واژه‌ها بر لب‌، مغشوش‌ و عاری‌ از مطلب‌

آشوب‌ خیل‌ زنبوران‌ در گر گرفته‌ کندویی‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 797)

قدم‌ قدم‌ قدم‌ قدم‌ ز پی‌ قطار جای‌ پا

روند بانگ‌ زیر و بم‌ به‌ گام‌ گام‌ لحظه‌ها

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1013)

صبح‌ است‌ و آسمان‌ ابری‌ یکشنبه‌ هفتم‌ بهمن‌

چون‌ عطر پونه‌ با برگش‌ یادت‌ عزیز من‌ با من‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 911)

کوک و دست‌ نازک مادر گم‌ شدند و ناوک سوزن‌

در شیار صفحه‌ی‌ لاکی‌ تاختن‌ دگر نتواند

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 891)

عطر قهوه‌ با خیالت‌ در شروع‌ بامدادم‌

می‌پراکند تمنا روی‌ لحظه‌های‌ شادم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 917)

کدام‌ حس‌ یاری‌ را ز اصطکاک انگشتان‌

چو کهربای‌ گرمی‌زا به‌ سوی‌ سینه‌ می‌رانم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 973)

آشفتگی‌ هیولایی‌ست‌ ناخن‌ به‌ شیشه‌ می‌ساید

شب‌ این‌ درنگ‌ قیراندود تا روز حشر می‌پاید

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1079)

تاپ‌ تاپ‌ قلب‌ غنچه‌ها زیر نور شاد آفتاب‌

برق‌برق‌ پولک طلا روی‌ شاخه‌ی‌ صنوبران‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 745)

دشت‌ و خوشه‌ی‌ طلا نبود خواب‌گاه‌ بود و پرده‌ها

شور های‌های‌ گریه‌ام‌، اوج‌ دنگ‌ دنگ‌ مسگران‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 745)

 

نتیجه‌گیری‌

سیمین‌ بهبهانی‌ هم‌زمان‌ با تحولات‌ اساسی‌ در زندگی‌ معاصر و با تأثیرپذیری‌ از شعر آزاد، آرام‌ آرام‌ از غزل‌های‌ سنتی‌ فاصله‌ می‌گیرد و جویای‌ ظرفیت‌ها، تجربه‌ها و عوالم‌ تازه‌ در غزل‌ می‌شود، با توجه‌ به‌ این‌ که‌ عناصر زندگی‌ امروز توانسته‌ است‌ در متن‌ و بطن‌ غزل‌های‌ نوین‌ او راه‌ یابد و با آن‌ عجین‌ شود، نظریه‌ی‌ شاعر در مورد فضای‌ وسیع‌ و گسترده‌ی‌ غزل‌ به‌ اثبات‌ می‌رسد. سیمین‌ بهبهانی‌ از دنیای‌ ذهنی‌ گذشتگان‌ به‌ تدریج‌ فاصله‌ گرفته‌ و خود را غرق‌ در عینیت‌های‌ دنیای‌ پیرامون‌ خود کرده‌ است‌. او در این‌ رهگذر به‌ بسیاری‌ از واژه‌ها، خصلت‌ شاعرانه‌ داده‌ و مضامین‌ و موضوعات‌ مختلف‌ امروز را با زبانی‌ تازه‌ و بیانی‌ نو به‌ شعر درآورده‌ است‌.

در برخی‌ سروده‌های‌ بهبهانی‌، از همه‌ی‌ امکانات‌ تازه‌ی‌ بیانی‌ که‌ در شعر آزاد معاصر مطرح‌ شده‌، بهره‌ برده‌ شده‌ است‌. در این‌ گونه‌ غزل‌ها، زبان‌، ساختار، خیال‌ و مفهوم‌، همگی‌ مربوط‌ به‌ جهانِ معاصرند و از سنت‌های‌ شعر گذشته‌، در این‌ شعرها، جز وزن‌ و قافیه‌ چیزی‌ بر جای‌ نمانده‌ است‌.

بهبهانی‌، همچنین‌ از جمله‌ شاعران‌ مفهوم‌گرا و متعهد اجتماعی‌ست‌ که‌ در همه‌ی‌ دوره‌های‌ شعری‌ خود کوشیده‌ است‌ تا زخم‌ها و دردهای‌ مردم‌ جامعه‌ی‌ خود را صادقانه‌ فریاد بکشد.

به‌ قول‌ برهانی‌ «سیمین‌ حتی‌ اگر توانسته‌ باشد یک لحظه‌ از اضطرابی‌ را که‌ بر وجدان‌ بشریت‌ سایه‌ انداخته‌ با ریزه‌کاری‌های‌ کلامی‌ خود ترسیم‌ کرده‌ باشد، دِین‌ خود را به‌ انسانیت‌ ادا کرده‌ است‌». (برهانی‌، نافه‌، 92: 1377)

 

فهرست‌ منابع‌ و مآخذ

. آرین‌پور، یحیی‌ (1350). از صبا تا نیما، ج‌ 1، تهران‌: مؤسسه‌ی‌ فرانکلین‌.

. ابومحبوب‌، احمد (1382). گهواره‌ی‌ سبز افرا، تهران‌: نشر ثالث‌.

. براهنی‌، رضا (1358). طلا در مس‌، ج‌ 2، تهران‌: نویسنده‌.

. برهانی‌، مهدی‌ (1377). اوزان‌ قدمایی‌ در شعر سیمین‌ بهبهانی‌، نافه‌، ش‌ 51.

. بهبهانی‌، سیمین‌ (1381). سیمین‌ در شعر معاصر، کارنامه‌، ش‌ 30.

. بهبهانی‌، سیمین‌ (1382). مجموعه‌ی‌ اشعار، تهران‌: نگاه‌.

. بهبهانی‌، سیمین‌ (1378). یاد بعضی‌ نفرات‌، تهران‌: نشر البرز.

. حریری‌، ناصر (1368). درباره‌ی‌ هنر و ادبیات‌، بابل‌: کتاب‌سرای‌ بابل‌.

. حسن‌لی‌، کاووس‌ (1383). گونه‌های‌ نوآوری‌ در شعر معاصر ایران‌، در دست‌ چاپ‌.

. روزبه‌، محمدرضا (1381). ادبیات‌ معاصر (شعر)، تهران‌: روزگار.

. شفیعی‌ کدکنی‌، محمدرضا (1380). ادوار شعر فارسی‌، تهران‌: سخن‌.

. فوران‌، جان‌ (1380). مقاومت‌ شکننده‌، مترجم‌: احمد تدین‌، تهران‌: رسا.

. لنگرودی‌، شمس‌ (1378). تاریخ‌ تحلیلی‌ شعر نو، ج‌ 1، تهران‌: مرکز.

. مختاری‌، محمد (1378). انسان‌ در شعر معاصر، تهران‌: توس‌.

. یوسفی‌، غلامحسین‌ (1356). چشمه‌ی‌ روشن‌، تهران‌: علمی‌.

. یوشیج‌، نیما (1368). درباره‌ی‌ شعر و شاعری‌، به‌ کوشش‌ سیروس‌ طاهباز، تهران‌: دفترهای‌ زمانه‌.

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1066 به تاریخ 930705, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 7 مهر1393ساعت 19:46  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)؛ قسمت چهارم

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی به نظرم برسد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

دوستان علاقه‌مند به ادبیات بهتر از من می‌دانند که یکی از چهره‌های موفق سال‌های اخیر در غزل خانم سیمین بهبهانی بود که عمر گرانمایه را در راه اعتلای غزل صرف کرد و همین اواخر درگذشت. با عرض تسلیت به همه‌ی دوستداران شعر ایشان برای این هفته در بخش مقاله‌ی ادبی یکی از مقاله‌هایی که آقای دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و خانم مریم‌ حیدری‌ در مورد عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی نوشته‌اند را با هم خواهیم خواند. البته این مقاله در 6 قسمت در وبلاگ خواهد آمد که این هفته خواننده‌ی چهارمین قسمت آن هستید.

 

بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)

ادامه از قسمت سوم...

در پایان‌ این‌ بحث‌، فهرست‌وار به‌ برخی‌ از جریان‌های‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ در شعر بهبهانی‌ اشاره‌ می‌شود:

- اعتصاب‌ مطبوعات‌

بر سفره‌ی‌ چرمین‌ امشب‌، یک نامه‌ و یک دفتر

کو یک سطر به‌ تنهایی‌ نه‌، یک واژه‌ی‌ تنهاتر کو

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 585)

- آزادی‌ زندانیان‌ سیاسی‌ در آبان‌ 57

از سختی‌ زندان‌ گفتی‌، ناید ز من‌ آسان‌ گفتن‌

کاین‌ تلخ‌ نه‌ بتوان‌ گفتن‌، با کام‌ به‌ قند آمخته‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 586)

- 11 آذر 57

تکبیرگو به‌ هر سو، فریادخوان‌ به‌ هر کو

عرش‌ خدا روان‌ بود، بر موج‌های‌ فریاد

این‌ تیر بود و آن‌ هم‌، تن‌ را گرفت‌ و جان‌ هم‌

این‌ یک به‌ عرش‌ بر شد، وان‌ یک به‌ کوچه‌ افتاد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 589)

- نسیم‌ آزادی‌

امسال‌ فروردین‌ شاید توانم‌ دید باغی‌ که‌ آذینش‌ گل‌های‌ پرپر نیست‌

این‌ عطر آزادی‌ست‌ کز راه‌ می‌آید آری‌ نسیم‌ انسان‌ هرگز معطر نیست‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 594)

- تجلیل‌ از جوان‌مردان‌ و دلاوران‌ کشور

بار بر دوش‌ آن‌هاست‌ آه‌ آری‌ همان‌ها

پاک‌ها، نازنین‌ها، خوب‌ها، مهربان‌ها

فتح‌ با خون‌ آن‌هاست‌، کسب‌ یک لقمه‌ای‌ نان‌

طفل‌ مکتب‌ نرفته‌، رُفته‌ خاک از دکان‌ها

پاس‌ ساز تو را نیز، کس‌ ندارد به‌ اشکی‌

بس‌ که‌ باران‌ ترانه‌ خوانده‌ در ناودان‌ها

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 721 تا 722)

- نخل‌های‌ سوخته‌ و حماسه‌ی‌ شهادت‌

غبار خشک خون‌ بر نخل‌ نثار خون‌ تر بر خاک

جز این‌ چه‌ طرفه‌ دیگر نخل‌ جز این‌ چه‌ تازه‌ دیگر خاک

حماسه‌ی‌ شهادت‌ را به‌ حرف‌حرف‌ جان‌ بنوشت‌

بلندقامت‌ سرباز قصیده‌ای‌ چنین‌ بر خاک

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 620)

- توصیف‌ مادران‌ داغ‌دیده‌

این‌ نه‌ رود کارون‌، اشک مادران‌ است‌

بهر رود رفته‌ روز و شب‌ چکیده‌ست‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 708)

- بازسازی‌ شهر

ای‌ شهر ز خط‌ می‌شویند دیوار خیابانت‌ را

تا باد نخواند زین‌پس‌ اوراق‌ پریشانت‌ را

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 983)

- ترسیم‌ تهمت‌ و قساوت‌ و ظلم‌

وقتی‌ که‌ تهمت‌ می‌گذارند در جیب‌های‌ بی‌گناهت‌

یک آسمان‌ قطران‌ و نفرت‌، می‌بارد از چشم‌ سیاهت‌...

بر کاغذ ارزان‌ کاهی‌، بنویس‌ از ظلم‌ و تباهی‌

تا شعله‌ی‌ خشم‌ ستمگر، دود آورد بیرون‌ ز کاهت‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 987)

- حق‌ آزادی‌ بیان‌

الماس‌ قطره‌قطره‌ شمردم‌ در دکه‌ی‌ کتاب‌فروشی‌

پرداختم‌ بهای‌ کتابی‌، مشحون‌ ز آیه‌های‌ خموشی

با واژه‌های‌ هیچ‌ مگویش‌، با بغض‌ بسته‌ راه‌ گلویش‌

خواهد که‌ همرهم‌ بگریزد، از دکه‌ی‌ کتاب‌فروشی

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1030)

- زلزله‌ی‌ اردبیل‌ در اسفند 75

می‌رفتی‌ و دنبالت‌ یک کاروان‌ همکاری‌

مرغ‌ دعا از لب‌ها تا آسمان‌ها پَر زد

ای‌ تختیان‌ برخیزید با روح‌ تختی‌ هم‌دل‌

وقتی‌ هزاران‌ کودک در خون‌ خود پرپر زد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1035)

- مرگ‌ حمید مصدق‌ و احمد شاملو (دو شاعر معاصر ایران‌)

حمید جان‌ به‌ شعری‌ خوش‌ ز جنگ‌ خود بزن‌ فالی‌

بگو که‌ هر تباهی‌ را نهایت‌ است‌ و انجامی‌

عزیزتر ز جان‌ احمد دویدن‌ تو با پا نیست‌

به‌ پای‌ شعر می‌پویی‌ مگو که‌ پای‌ پوپا نیست‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1038)

- زلزله‌ی‌ رودبار تیر 69

از آن‌ دو دست‌ حمایل‌ به‌ تلّی‌ از آجر و گل‌

که‌ گور فرزند او شد دو شاخه‌ مریم‌ نهاده‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 882)

 

2-2 مسایل‌ مربوط‌ به‌ دنیای‌ ماشینی‌

دنیای‌ معاصر، با پدیده‌های‌ تازه‌ی‌ صنعتی‌، ویژگی‌هایی‌ به‌ کلی‌ متفاوت‌ از گذشته‌ پیدا کرده‌ است‌. شاعرانی‌ که‌ به‌ معنی‌ راستین‌ کلمه‌، در جهان‌ امروز زندگی‌ می‌کنند و به‌ معنی‌ واقعی‌ خود، معاصرند، به‌ جای‌ آن‌که‌ از زاویه‌ی‌ نگاه‌ شاعران‌ گذشته‌ به‌ زندگی‌ و مسایل‌ آن‌ نگاه‌ کنند و تصویرهای‌ کهنه‌ را تقلید نمایند، با چشمان‌ خود می‌نگرند و عناصر و ابزار بیانی‌ خود را از جهان‌ امروز برمی‌گیرند تا فرزند زمان‌ خویشتن‌ باشند.

حضور برخی‌ از عناصر زندگی‌ ماشینی‌ در اشعار بهبهانی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ وی‌ به‌ جهان‌ پیرامون‌ خود و نیازها و آرزوهای‌ آن‌ با چشمان‌ خود نگریسته‌ و از عناصر آن‌ الهام‌ گرفته‌ و به‌ شعر درآورده‌ است‌:

هجوم‌ رایانه‌ها را به‌ فال‌ فرخ‌ نگیرم‌

که‌ در پساپشت‌ هر یک نحوستی‌ آشیان‌ کرد

به‌ فتح‌ نیروی‌ ذرات‌ چگونه‌ خرسند باشم‌

بسا که‌ معموره‌ها را خرابه‌ و خاکدان‌ کرد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1129)

زندگی‌ منظم‌ جوامع‌ و نیاز به‌ تنظیم‌ وقت‌ در عصر ماشین‌، باعث‌ شده‌ که‌ ساعت‌ یکی‌ از ابزار لازم‌ محسوب‌ شود. تصویر بهبهانی‌ را از ساعت‌ ببینید:

با دو دیده‌ی‌ نیمه‌چرخان‌ ساعتم‌ پسری‌ جوان‌ است‌

این‌ همیشه‌ جوان‌ شگفتا شاخص‌ گذر زمان‌ است‌

بر دو پای‌ فلزی‌ خود ایستاده‌ به‌ استواری‌

صولت‌ عضلات‌ سختش‌ در صلابت‌ ساق‌ و ران‌ است‌

این‌ عتیقه‌ی‌ آدمی‌ رو صفحه‌ را زده‌ زیر بازو

یادگار پدربزرگم‌ وز بزرگی‌ او نشان‌ است‌

تیکتاک مداومش‌ را داستان‌ شنیدنی‌ هست‌

از سرود کبود رودی‌ کز ازل‌ به‌ ابد روان‌ است‌

آه‌ ساعت‌ نازنینم‌ از گذشته‌ی‌ پرطنینم‌

تیک تاک تو صد حکایت‌ وین‌ دو عقربه‌ صد نشان‌ است‌

حال‌ اگرچه‌ پدر بزرگم‌ استخوان‌ شده‌ و خاکپوده‌

بر تداوم‌ او نمادی‌ ساعتم‌ پسری‌ جوان‌ است‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 991 و 992)

بیهوده‌ چه‌ می‌بندم‌ در مستی‌ و هشیاری‌

زنجیر نگاهم‌ را بر ساعت‌ دیواری‌

رگ‌های‌ زمان‌ گویی‌ از گردش‌ خون‌ خالی‌ست‌

دل‌ از تپش‌ افتاده‌ در ساعت‌ دیواری‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 443)

تیک تاک تیک تاک لحظه‌ آه‌ می‌رود

ناگزیر سر به‌ زیر پا به‌ راه‌ می‌رود

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 625)

در شعر زیر، کلمات‌ زندگی‌ امروز در کنار کلمات‌ سنگین‌ و مغرور گذشته‌ چنان‌ نشسته‌ که‌ ساختار شعر، تغییر ماهیت‌ داده‌ و شعر آن‌چنان‌ یکدست‌ شده‌ که‌ اختلاف‌ سنت‌ و نو فراموش‌ گشته‌ است‌. در این‌ غزل‌، عبور و مرور پرسروصدای‌ ماشین‌ها در خیابان‌، شاعر را ملول‌ و ناراحت‌ کرده‌، آلودگی‌ صوتی‌ مانع‌ خواب‌ وی‌ شده‌ است‌. برای‌ رهایی‌ از این‌ هیاهو و ترافیک شهری‌، قرص‌ خوردن‌ تنها راه‌ گریز است‌، در این‌ شعر، به‌ خوبی‌ وضعیت‌ انسان‌ شهرزده‌ نمایان‌ است‌. (ترافیک شهری‌ و ناراحتی‌ اعصاب‌، پناه‌ بردن‌ به‌ دارو، آشفتگی‌ و پریشانی‌، عدم‌ آرامش‌ روحی‌ و...).

چراغ‌ را خاموش‌ کردم‌، کتاب‌ را ناخوانده‌ بستم‌

پتو چه‌ سنگین‌ و چه‌ زبر است‌، چقدر امشب‌ خسته‌ هستم‌

صدای‌ صدها پاره‌ آهن‌، عبور تند دایمی‌شان‌

نمی‌گذارد تا بخوابم‌، ملول‌ در بستر نشستم‌

چراغ‌ روشن‌ کردمش‌ باز، کتاب‌ اما عینکم‌ کو

چه‌ دارد این‌ سنباده‌ی‌ مغز، گشودم‌ و ناخوانده‌ بستم‌

بخواب‌ زن‌ آشفتگی‌ بس‌، نمی‌توانم‌ قرص‌ها کو

به‌ زیر بالش‌ دست‌ بردم‌، به‌ شیشه‌ای‌ لغزید دستم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1077)

شعر زیر، - همان‌گونه‌ که‌ پیش‌ از این‌ اشاره‌ شد - برگرفته‌ از صدای‌ آمبولانس‌ است‌. ریتم‌ و آهنگ‌ کلام‌ با تمام‌ عناصر و اجزای‌ دیگر غزل‌، هماهنگ‌ و مناسب‌ است‌ و مانند شاعران‌ صنایع‌ جدیده‌، سیمای‌ مضحکی‌ به‌ شعر نمی‌دهد:

چرخان‌ چرخان‌ نورافکن‌ مرگ‌ است‌ این‌ مرگ‌ است‌

آری‌ می‌چرخد سر می‌چرخد یاد از آن‌ پاکان‌ باید

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 723)

شعر زیر نیز احوال‌ انسان‌ ماشین‌زده‌ی‌ امروز را که‌ در میان‌ دود و فساد و خستگی‌ و اضطراب‌ و افسردگی‌ محصور شده‌، ترسیم‌ می‌کند:

که‌ چی‌ که‌ پزشکان‌ خوبتان‌ دوباره‌ مرا چاره‌ای‌ کنند

خطر کنم‌ و جامه‌دان‌ به‌ دست‌ دوباره‌ هوای‌ سفر کنم‌

کجا به‌ خیابان‌ ناکجا میان‌ فساد و جمود و دود

که‌ در غم‌ هر بود یا نبود ز دست‌ ستم‌ شکوه‌ سر کنم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1116)

... ادامه دارد

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1065 به تاریخ 390629, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  سه شنبه 1 مهر1393ساعت 17:9  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)؛ قسمت سوم

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

دوستان علاقه‌مند به ادبیات بهتر از من می‌دانند که یکی از چهره‌های موفق سال‌های اخیر در غزل خانم سیمین بهبهانی بود که عمر گرانمایه را در راه اعتلای غزل صرف کرد و همین اواخر درگذشت. با عرض تسلیت به همه‌ی دوستداران شعر ایشان برای این هفته در بخش مقاله‌ی ادبی یکی از مقاله‌هایی که آقای دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و خانم مریم‌ حیدری‌ در مورد عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی نوشته‌اند را با هم خواهیم خواند. البته این مقاله در 6 قسمت در وبلاگ خواهد آمد که این هفته خواننده‌ی دومین قسمت آن هستید.

 

بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)

ادامه از قسمت دوم...

بهبهانی‌ از دغدغه‌های‌ مهم‌تر و کلی‌تر نمی‌تواند غافل‌ باشد، از همین‌روست‌ که‌ جریانات‌ مهم‌ اجتماعی‌ هم‌چون‌ انقلاب‌ و جنگ‌ در شعر او حضوری‌ جدی‌ و همه‌جانبه‌ دارند: هفده‌ شهریور سال‌ 57 هنگامی‌ که‌ حکومت‌ نظامی‌ اعلام‌ شد و در میدان‌ ژاله‌ بسیاری‌ از انسان‌های‌ بی‌گناه‌ به‌ خاک و خون‌ کشیده‌ شدند، بهبهانی‌ در شام‌گاه‌ جمعه‌ی‌ سیاه‌، این‌گونه‌ سروده‌ است‌:

چه‌ سکوت‌ سرد سیاهی‌، چه‌ سکوت‌ سرد سیاهی

نه‌ فراغ‌ ریزش‌ اشکی‌، نه‌ فروغ‌ شعله‌ی‌ آهی‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 583)

در شهریور سال‌ 59 با جنگ‌ تحمیلی‌ عراق‌ علیه‌ ایران‌، او نیز با سایر هم‌وطنان‌ هم‌صدا و هم‌گام‌ می‌شود و قلمش‌ را تفنگی‌ برای‌ دفاع‌ از هویت‌ فرهنگ‌ ایران‌زمین‌ می‌کند:

نمی‌توانم‌ ببینم‌ جنازه‌ای‌ بر زمین‌ است‌

که‌ بر خطوط‌ مهیبش‌، گلوله‌ها نقطه‌چین‌ است‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 595)

وی‌ با بیانی‌ عاطفی‌ - هرچند به‌ تلخی‌ و حسرت‌ - جنگ‌ و آشفتگی‌های‌ آن‌ را به‌ تصویر می‌کشد:

آسمان‌ سرخ‌ است‌، کهکشانش‌ نیز

ماه‌ و مریخش‌، روشنانش‌ نیز

آن‌ فشارنده‌، سرخ‌ می‌بارد

بر زمین‌ اشکی‌، بر زمانش‌ نیز

زرد یا نیلی‌، سبز یا آبی‌

خسته‌ از سرخم‌، از گمانش‌ نیز

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 598)

و شاعر آب‌ و آینه‌ - سهراب‌ سپهری‌ - را مورد خطاب‌ قرار می‌دهد و گوشزد می‌کند که‌ زمان‌ جنگ‌ و تیر و خدنگ‌ است‌:

جُستی‌ نشان‌ خدا را در بوته‌های‌ گل‌افشان‌

دیدم‌ که‌ حجم‌ حقیقت‌ در پوکه‌های‌ فشنگ‌ است‌

بازآ که‌ پشته‌ ببینی‌ از کشته‌های‌ برادر

وز سینه‌ ناله‌ برآری‌، کز جنگ‌ نفرت‌ و ننگ‌ است‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 607 تا 608)

و گاهی‌ جزیی‌ترین‌ حوادث‌ مربوط‌ به‌ جنگ‌ را نیز به‌ تصویر می‌کشد:

بنویس‌: قنداق‌ نوزاد بر ریسمان‌ تاب‌ می‌خورد

با روز، با هفته‌، با ماه‌، بر بام‌ بی‌انتظاری‌

بنویس‌: پرتاب‌ سنگی‌ حتی‌ ز طفلی‌ به‌ بازی‌

بنویس‌: زخم‌ کلنگی‌ حتی‌ ز پیری‌ به‌ یاری‌

بنویس‌: کآنجا عروسک چون‌ صاحبش‌ غرق‌ خون‌ بود

این‌ چشم‌هایش‌ پُر از خاک آن‌ شیشه‌هایش‌ غباری‌

بنویس‌: کآنجا کبوتر پرواز را خوش‌ نمی‌داشت‌

از بس‌ که‌ در اوج‌ می‌تاخت‌ رویینه‌ باز شکاری‌

نستوه‌ نستوه‌ مردا، این‌ شیردل‌ این‌ تکاور

بشکوه‌ بشکوه‌ مرگا، این‌ از وطن‌ پاسداری‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 618 و 619)

مناطق‌ جنگی‌ نیز نمی‌تواند از نگاه‌ شاعر دور بماند:

جهان‌ شنیده‌ است‌ اینک که‌ از خراب‌ خونین‌شهر

بلندواژه‌تر سر داد سرود «تل‌ زعتر» خاک

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 602)

حوادث‌ جنگ‌، خبر داغ‌ روزنامه‌ها در آن‌ زمان‌ بود، بهبهانی‌ در خیابان‌ در پی‌ به‌ دست‌ آوردن‌ روزنامه‌ای‌ست‌، مرد روزنامه‌فروش‌ داد می‌زند که‌ «حمید آزاد شد / هویزه‌ آزاد شد»، شعر سیمین‌ با این‌ خبر مسرت‌بخش‌ جان‌ می‌گیرد، او در رؤیایش‌ حمید را سمبل‌ جوانان‌ تازه‌دامادی‌ می‌داند که‌ حجله‌شان‌ جبهه‌های‌ جنگ‌ است‌ و بعد از این‌ یادآوری‌ نوبت‌ به‌ شکایت‌ و گله‌ از خود (بث‌الشکوی‌) می‌رسد:

چه‌ کرده‌ام‌ آه‌ آه‌ که‌ شرم‌ بادم‌ ز خویش‌

به‌ یاوه‌ بهمن‌ گذشت‌ به‌ خیره‌ مرداد شد...

خطوط‌ با سایه‌ها نشست‌ در اشک من‌

حمید آزاد شد، هویزه‌ آزاد شد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 714)

در غزل‌ دیگری‌ مقام‌ شهدا را ارج‌ می‌نهد:

زان‌ همه‌ حجله‌ی‌ مرگ‌، کوچه‌هاشان‌ چراغان‌

بال‌ پروانه‌هاشان‌، عکسی‌ از نوجوان‌ها

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 721)

دوران‌ جنگ‌، بسیاری‌ از رزمندگان‌ مجروح‌ و زخمی‌ به‌ بیمارستان‌ منتقل‌ می‌شدند، گویی‌ سیمین‌ از نزدیک شاهد یکی‌ از این‌ صحنه‌هاست‌، وی‌ با شگردی‌ ماهرانه‌، محتوای‌ شعرش‌ را بر تفکر هذیان‌آلود یک رزمنده‌ی‌ زخمی‌ در آمبولانس‌ نهاده‌ است‌ و با استفاده‌ از ریتم‌ و آهنگ‌ صدای‌ آمبولانس‌ وضعیت‌ این‌ رزمنده‌ را به‌ تصویر می‌آورد:

هی‌ها هی‌ها ره‌ بگشا رفتن‌ را میدان‌ باید

این‌ محمل‌ را پویایی‌ افزون‌ از طوفان‌ باید

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 723)

و در آخر که‌ رزمنده‌ جان‌ به‌ جان‌آفرین‌ تسلیم‌ می‌کند، گویی‌ صدای‌ بلند و سهمگین‌ آمبولانس‌ خاموش‌ می‌شود:

هاهی‌ هاهی‌، ره‌ مگشا شد خاموش‌ این‌ دل‌ خاموش‌

از این‌ پایان‌ پیغامی‌ تا آن‌ بی‌پایان‌ باید

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 724)

بعد از پایان‌ جنگ‌ تحمیلی‌، آوارگی‌ هم‌وطنان‌ قلب‌ سیمین‌ را به‌ درد می‌آورد:

کفش‌ فرسوده‌اش‌ خوانده‌ به‌ گوش‌ ماجرایی

گونه‌ها میوه‌ی‌ زبر کاجی‌: فلس‌ فلسی‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 726)

دکتر یوسفی‌ با تأکید بر قدرت‌ بهبهانی‌ در آفرینش‌ غزلِ «مردی‌ که‌ یک پا ندارد»، درباره‌ی‌ تأثیر آن‌ گفته‌ است‌: «وقتی‌ شعری‌ از من‌ شاعر و حدیث‌ نفس‌ فراتر می‌رود و جنبه‌ی‌ دیگر دوستی‌ به‌ خود می‌گیرد، بی‌گمان‌ گروهی‌ بیش‌تر را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد، زیرا عوالم‌ انسانی‌، شمول‌ و وسعتی‌ فراخ‌دامن‌ و فراگیر دارد، آن‌چه‌ موجب‌ وسعت‌ تأثیر شعر می‌شود و بخصوص‌ در دوام‌ و بقای‌ آن‌ مؤثر می‌افتد، کلیت‌ و اشتمال‌ معنی‌ و جوهر سخن‌ است‌». (یوسفی‌، 759: 1356)

متأثر شدن‌ از صحنه‌های‌ این‌چنینی‌ از بازماندگان‌ جنگ‌ در ذهن‌ شاعر بسیار است‌. وی‌ در گورستان‌ بهشت‌ زهرا، زنی‌ سرباز مُرده‌ را می‌بیند که‌ کارش‌ به‌ جنون‌ کشیده‌ و آشفته‌حال‌ و سودایی‌ یک جفت‌ پوتین‌ فرزند را بر گردن‌ آویخته‌، این‌ وضعیت‌ در چشم‌ او به‌ صورت‌ غم‌نامه‌ای‌ به‌ یادماندنی‌ در آمده‌ است‌:

گفتم‌ که‌ چیست‌ این‌ معنی‌، خندید و گفت‌ فرزندم‌

طفلک نشسته‌ بر دوشم‌، پوتین‌ برون‌ نیاورده‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 870)

در نمایشگاه‌ کتاب‌ تهران‌، تعدادی‌ از جان‌بازان‌ ویلچری‌ توجه‌ شاعر را به‌ خود جلب‌ می‌کند، انسان‌ هایی‌ بی‌ادعا و صادق‌، بر چرخ‌هایشان‌ نشسته‌اند و وابستگی‌ و تعلق‌ به‌ زرق‌ و برق‌ دنیا ندارند:

شادی‌کنان‌ می‌رفتند با چراخ‌ اهدایی‌شان

یک جو نبود از عالم‌ پروای‌ بی‌پایی‌شان‌

با بستنی‌ها شیرین‌ عیشی‌ فراهم‌شان‌ بود

از ناگواری‌ فارغ‌، شادا گوارایی‌شان‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 879)

... ادامه دارد

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1064 به تاریخ 930622, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 24 شهریور1393ساعت 16:53  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)؛ قسمت دوم

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

دوستان علاقه‌مند به ادبیات بهتر از من می‌دانند که یکی از چهره‌های موفق سال‌های اخیر در غزل خانم سیمین بهبهانی بود که عمر گرانمایه را در راه اعتلای غزل صرف کرد و در هفته‌ی گذشته درگذشت. با عرض تسلیت به همه‌ی دوستداران شعر ایشان برای این هفته در بخش مقاله‌ی ادبی یکی از مقاله‌هایی که آقای دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و خانم مریم‌ حیدری‌ در مورد عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی نوشته‌اند را با هم خواهیم خواند. البته این مقاله در 6 قسمت در وبلاگ خواهد آمد که این هفته خواننده‌ی دومین قسمت آن هستید.

 

بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)

ادامه از قسمت اول...

حرکت‌ نوگرایانه‌ی‌ بهبهانی‌، به ویژه‌ پس‌ از مجموعه‌ی‌ شعر رستاخیز، به‌ گونه‌ای‌ همه‌جانبه‌، شتاب‌ بیشتری‌ می‌گیرد و هنری‌تر می‌شود.

سروده‌های‌ این‌ بخش‌ به‌ ترتیب‌ زمانی‌ عبارتند از: «خطی‌ ز سرعت‌ و از آتش‌» (1360)، «دشت‌ ارژن‌» (1362)، «یک دریچه‌ آزادی‌» (1374)، «یکی‌ مثلاً این‌ که‌» (1379).

در بسیاری‌ از این‌ اشعار، مفاهیم‌ گسترده‌ی‌ جهان‌ معاصر از طریق‌ کشف‌ وزن‌های‌ تازه‌ در غزل‌ وارد شده‌ است‌. سیمین‌ هم‌چون‌ نیما شعرش‌ را از چارچوب‌ خشک ذهنی‌ رها کرده‌ و به‌ گستره‌ی‌ پهناور تجربیات‌ تازه‌ی‌ عینی‌ کشانده‌ و به‌ چشم‌اندازهای‌ جدیدی‌ در شعر رسیده‌ است‌. حرکت‌های‌ نوجویانه‌ی‌ او در این‌ دوره‌ باعث‌ ایجاد فضاهای‌ تازه‌ در عرصه‌ی‌ زبان‌، خیال‌ و اندیشه‌ شده‌ است‌:

یک متر و هفتاد صدم‌ افراشت‌ قامت‌ سخنم‌

یک متر و هفتاد صدم‌ از شعر این‌ خانه‌ منم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1059)

چراغ‌ را خاموش‌ کردم‌، کتاب‌ را ناخوانده‌ بستم‌

پتو چه‌ سنگین‌ و چه‌ زبر است‌، چقدر امشب‌ خسته‌ هستم‌

صدای‌ صدها پاره‌آهن‌، عبور تند دایمی‌شان‌

نمی‌گذارد تا بخوابم‌، ملول‌ در بستر نشستم

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1077)

در بسیاری‌ از این‌ سروده‌ها، مفاهیم‌ تازه‌ با زبان‌ شعر هماهنگی‌ کامل‌ دارد؛ مانند:

دریچه‌ که‌ روشن‌ شد، امید کرم‌ دارم

ز کتری‌ جوشانی‌ که‌ زمزمه‌گر مانده‌

ز چای‌ که‌ می‌ریزم‌، نصیب‌ نمی‌یابم‌

خیال‌ پریشانم‌ به‌ جای‌ دگر مانده‌

پر از شکرش‌ کردم‌، حواس‌ کجا دارم‌؟

دقایق‌ معدودی‌ به‌ وقت‌ خبر مانده‌

هجوم‌ خبر در سر، هراس‌ خطر در دل‌

چنان‌ که‌ به‌ فنجانم‌، رسوب‌ شکر مانده‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1074)

اما در عین‌ حال‌، موارد ناهماهنگی‌ زبان‌ و محتوا در مجموعه‌های‌ جدید هم‌ فراوان‌ است‌:

پشت‌ عروسکفروشی‌ خاموش‌ و مات‌ ایستادم‌

با دیدن‌ ِ هر عروسک تصویری‌ آمد به‌ یادم‌

در مرگِ‌ بی‌گاهِ‌ ارژن‌ شیرین‌ترین‌ لعبتِ‌ من

انگار صد بار مُردم‌، انگار صد بار زادم‌

با مکتب‌ و دخترانم‌ بود الفتی‌ مادرانه‌

گویی‌ نه‌ آنان‌ سَبَق‌خوان‌، گویی‌ نه‌ من‌ اوستادم‌

وان‌ طرفه‌دختر که‌ روزی‌ شد غرق‌ خون‌ چون‌ کبوتر

بر نیمکت‌ بی‌حضورش‌، کیف‌ و کتابی‌ نهادم‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 1005 و 1006)

در ابیات‌ بالا، واژه‌ها و ترکیباتی‌ چون‌: «مکتب‌»، «لعبت‌»، «سبق‌خوان‌»، «طرفه‌دختر»، واژه‌ها و ترکیباتی‌ کهنه‌ هستند که‌ هنوز از شعرهای‌ بهبهانی‌ بیرون‌ نرفته‌اند.

به‌ هر حال‌، سیمین‌ بهبهانی‌، قالب‌ کهنه‌ی‌ غزل‌ را که‌ صدها سال‌ از کمالش‌ می‌گذرد، حیاتی‌ تازه‌ بخشیده‌ و با زندگی‌ امروز همراه‌ کرده‌ است‌؛ او خود می‌گوید: «من‌ دوست‌تر دارم‌ که‌ همه‌ی‌ سخنان‌ خود و دنیای‌ خود را در قالب‌ غزل‌ بیان‌ کنم‌. می‌خواهم‌ آن‌ منجمد زیبا را به‌ صورت‌ موجودی‌ زنده‌ و فعال‌ درآورم‌، من‌ دوست‌ دارم‌ در غزل‌ بمیرم‌، در غزلی‌ که‌ دوباره‌ سال‌های‌ سال‌، خواهد زیست‌». (بهبهانی‌، 602: 1378)

یادآوری‌ می‌شود که‌ نوآوری‌ در قالب‌های‌ سنتی‌، تنها مربوط‌ به‌ سیمین‌ بهبهانی‌ نیست‌، بلکه‌ بسیاری‌ دیگر از شاعرانِ معاصر پیش‌ از او و هم‌زمان‌ با او، به‌ گونه‌های‌ مختلف‌ دست‌ به‌ نوآوری‌ زده‌اند. فریاد بلند نیما، خواب‌ بسیاری‌ از شاعران‌ را برآشفت‌ و آنان‌ را به‌ نوگرایی‌ فراخواند. کسانی‌ هم‌چون‌: پرویز ناتل‌ خانلری‌، فریدون‌ توللی‌، هوشنگ‌ ابتهاج‌، منوچهر نیستانی‌، حسین‌ منزوی‌، محمدعلی‌ بهمنی‌ و... هر کس‌ به‌ گونه‌ای‌ برخی‌ از انواع‌ نوگرایی‌ها را تجربه‌ کردند و امروزه‌ برخی‌ از شاعران‌ دو دهه‌ی‌ اخیر، با تأثیرپذیری‌ از نظریه‌های‌ جدید شعر پیشرو، غزلی‌ کاملاً متفاوت‌ آفریده‌اند و چه‌ بسا بهبهانی‌ در دوره‌های‌ مختلف‌ شعری‌ خود، از همه‌ی‌ این‌ شاعران‌ و جریان‌های‌ شعری‌ تأثیر گرفته‌ باشد.

 

2. بررسی‌ عناصر زندگی‌ امروز در شعر سیمین‌ بهبهانی‌

1-2 مسایل‌ مربوط‌ به‌ جریان‌های‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌

سیمین‌ بهبهانی‌، زمانی‌ اولین‌ چهارپاره‌های‌ خود را در (مجموعه‌ی‌ «جای‌ پا») می‌سرود که‌ اوضاع‌ کشور در سال‌های‌ دهه‌ی‌ بیست‌ و بعد از آن‌ بسیار نابسامان‌ و از هم‌ گسیخته‌ بود. «محروم‌ترین‌ طبقه‌ی‌ شهری‌، جمعیت‌ حاشیه‌ای‌ شامل‌ خدمتکاران‌، شب‌گردها، کارگان‌ نیمه‌وقت‌، گدایان‌ و روسپیان‌ و دزدان‌ بود. اینان‌ که‌ از قبل‌ نیز تهی‌دست‌ترین‌ مردم‌ شهرها بودند، با کاهش‌ درآمد روبه‌رو شدند. در دوره‌ی‌ رضاخان‌، زنان‌ از حق‌ رأی‌ برخوردار نشدند و جنبش‌های‌ زنان‌ از خودجوشی‌ و فعالیت‌ و سرزندگی‌ چندانی‌ برخوردار نبود». (فوران‌، 358 و 359: 1380)

بسیار طبیعی‌ست‌ که‌ شاعر مفهوم‌گرایی‌ چون‌ سیمین‌ بهبهانی‌ شعرش‌ را آیینه‌ای‌ برای‌ انعکاس‌ مشکلات‌ و معضلات‌ مردمی‌ قرار دهد که‌ پیرامونش‌ زندگی‌ می‌کنند. او نمی‌تواند بی‌تفاوت‌ و بی‌اعتنا از چنین‌ مسایلی‌ بگذرد و شعرش‌ را به‌ شعور اجتماعی‌ تبدیل‌ نکند، شاعر زاده‌ی‌ شعر است‌ و آشنا با مسایل‌ شهرنشینی‌، بنابراین‌، مخاطبان‌ اصلی‌ او، همین‌ طبقات‌ محروم‌ و فقیرنشین‌ شهر هستند. دو عامل‌ مهم‌ فقر و سرخوردگی‌ عاطفی‌ که‌ ریشه‌ی‌ بسیاری‌ از معضلات‌ اجتماعی‌ست‌، از مفاهیم‌ اصلی‌ اشعار نخستین‌ سیمین‌ بهبهانی‌ است‌. البته‌ در اوایل‌ دوره‌ی‌ شاعری‌ او نیز هم‌چون‌ بیش‌تر شاعران‌ رمانتیک، به‌ سر دادن‌ آه‌ و ناله‌ می‌پردازد و به‌ مرحله‌ی‌ تحلیل‌ و ارایه‌ی‌ راه‌ حل‌ نمی‌رسد. ویژگی‌ مهم‌ این‌ دسته‌ از اشعار (سروده‌های‌ دوره‌ی‌ اول‌) فقدان‌ تصاویر و فضاهای‌ تازه‌ و امروزی‌ست‌، اگرچه‌ به‌ مضامین‌ متنوع‌ و جدیدی‌ چون‌ زندگی‌ کارمندی‌، خودفروشی‌، روسپی‌گری‌، مهاجرت‌ روستایی‌، دوره‌گردی‌، ولگردی‌، طلاق‌، جیب‌بری‌، کارگری‌ و... اشاره‌ شده‌ است‌. به‌ عنوان‌ مثال‌، در شعر زیر، شاعر خبر یک روزنامه‌ را (زنی‌ جگرگوشه‌ی‌ خود را بر سر راه‌ می‌گذارد) دست‌مایه‌ی‌ سرودن‌ چهارپاره‌ای‌ کرده‌، اما این‌ خبر در یک فضای‌ سنتی‌ بیان‌ شده‌ است‌ و نشان‌ می‌دهد که‌ تأثر او، لحظه‌ای‌، موقتی‌ و سطحی‌ست‌:

نقش‌ یاران‌ را کشیدم‌ در خیال‌

تا مگر یابم‌ یکی‌ مانای‌ او

از صدای‌ پای‌ سنگینی‌ فتاد

لرزه‌ بر اندام‌ من‌ سیماب‌وار

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 60 و 61)

شعر، این‌گونه‌ تمام‌ می‌شود:

داد می‌زد، آی‌ فوق‌العاده‌ آی‌

خوردن‌ سگ‌ کودک نوزاد را

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 62)

در حالی‌که‌ در مجموعه‌های‌ اخیر، ضمن‌ متأثر شدن‌ مخاطب‌ از واقعه‌، جنبه‌ی‌ ماندگاری‌ و استمرار عاطفه‌ی‌ شعر نیز گسترش‌ یافته‌ و شعر در دایره‌ی‌ لحظه‌ای‌ خاص‌ محدود نمی‌ماند و برداشت‌ از کل‌ شعر منحصر به‌ زمان‌ و مکان‌ خاصی‌ نمی‌شود:

شلوار تاخورده‌ دارد، مردی‌ که‌ یک پا ندارد

خشم‌ است‌ و آتش‌ نگاهش‌، یعنی‌ تماشا ندارد

رخساره‌ می‌تابم‌ از او، اما به‌ چشمم‌ نشسته‌

بس‌ نوجوان‌ است‌ و شاید، از بیست‌ بالا ندارد

رو می‌نهم‌ سوی‌ او باز، تا گفت‌وگویی‌ کنم‌ ساز

رفته‌ست‌ و خالی‌ست‌ جایش‌، مردی‌ که‌ یک پا ندارد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 869)

در مجموعه‌ی‌ رستاخیز، مسایل‌ اجتماعی‌ - سیاسی‌ جامعه‌، به‌ تدریج‌ رنگ‌ تازگی‌ و امروزین‌ به‌ خود گرفته‌ است‌. شاعر، ضمن‌ فاصله‌ گرفتن‌ آرام‌آرام‌ از غزل‌ گذشته‌ سعی‌ کرده‌ تا به‌ نوآوری‌هایی‌ دست‌ یابد:

بچه‌ها صبحتان‌ بخیر، سلام‌

درس‌ امروز فعل‌ مجهول‌ است‌

فعل‌ مجهول‌ چیست‌ می‌دانید؟

نسبت‌ فعل‌ ما به‌ مفعول‌ است‌

ژاله‌ از درس‌ من‌ چه‌ فهمیدی‌؟

پاسخ‌ من‌ سکوت‌ بود، سکوت‌

دِه‌، جوابم‌ بده،‌ کجا بودی‌؟

رفته‌ بودی‌ به‌ عالم‌ حپروت‌؟

خشمگین‌ انتقام‌جو گفتم‌

بچه‌ها گوش‌ ژاله‌ سنگین‌ است‌؟

دختری‌ طعنه‌ زد که‌ نه‌ خانم‌

درس‌ در گوش‌ ژاله‌ یاسین‌ است‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 483)

البته‌ این‌ تلاش‌ باز هم‌ مستمر و همیشگی‌ نیست‌، در برخی‌ از اشعارش‌ از حقوق‌ اجتماعی‌ زنان‌ از جمله‌ حق‌ نامزدی‌ برای‌ نمایندگی‌ مجلس‌ دفاع‌ می‌کند، اما این‌ مفهوم‌ اجتماعی‌ با بیانی‌ نسبتاً سنتی‌ مطرح‌ می‌شود:

استاد تو به‌ دانش‌ هم‌چون‌ آب‌

ره‌ جُسته‌ در ضمایر خارایی‌

این‌سان‌ که‌ در جبین‌ تو می‌بینم‌

کرسی‌نشین‌ خانه‌ی‌ شورایی‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 95)

به‌ طور کلی‌ بهبهانی‌، در سروده‌های‌ نخستین‌ خود با طرح‌ ِ ساده‌ و سطحی‌ مسایل‌ زودگذر اجتماعی‌، زمینه‌های‌ تحول‌ و تکامل‌ خود را فراهم‌ می‌کند. از دهه‌ی‌ شصت‌ به‌ بعد است‌ که‌ بسیاری‌ از ضوابط‌ مرسوم‌ غزل‌ در شعر سیمین‌ شکسته‌ می‌شود و غزل‌ در آسمانی‌ گسترده‌تر بال‌ باز می‌کند و حیاتی‌ تازه‌ می‌یابد. او در این‌ دوره‌، جهان‌ معاصر خود را با همه‌ی‌ ویژگی‌هایش‌، با زبانی‌ امروزین‌ به‌ شعر می‌کشد و با مخاطبان‌ خود به‌ سادگی‌ پیوند می‌خورد. مضامین‌ این‌ دوره‌ از اشعار سیمین‌ بهبهانی‌، همان‌ مضامینی‌ست‌ که‌ هر روزه‌ به‌ چشم‌ خویش‌ می‌بیند و با آن‌ها زندگی‌ می‌کند. در شعر زیر، صف‌ کوپن‌ ارزاق‌ در فضای‌ کاملاً امروزی‌ ترسیم‌ شده‌ است‌. در این‌ غزل‌، (این‌جا چه‌ می‌دهند؟ بگو) بسیاری‌ از عناصر شعر آزاد و معاصر چون‌: شیوه‌ی‌ بیان‌ روایی‌، ترکیب‌ لحن‌ محاوره‌ای‌ و رسمی‌، شکل‌ نوشتاری‌ نمایش‌نامه‌ای‌، شکستن‌ شکل‌ مرسوم‌ مصراع‌ها، حضور پدیده‌های‌ زندگی‌ امروزی‌ (صف‌ کوپن‌ در شهر تهران‌)، ساختار منسجم‌ در روابط‌ طولی‌ شعر و... حضور دارد.

- این‌جا چه‌ می‌دهند بگو:

لابد که‌ تحفه‌ای‌ست،‌ بِایست‌

- آخر چه‌ چیز؟

هر چه‌ که‌ هست‌

قطعاً بدون‌ فایده‌ نیست‌

- شاید که‌ فیل‌ رفته‌ هوا

آری‌ ولی‌ اگر نرود

یک مو ز خرس‌ کندن‌ ما

امروز کار حضرت‌ کیست‌؟

- مردی‌ فشار می‌دهدم‌

چیزی‌ نگو به‌ روش‌ نیار

می‌خواهدت‌ که‌ فهم‌ کنی‌

حال‌ فشار قبر که‌ کیست‌؟

- یخ‌ بسته‌ هر دو پام‌

- چرا؟

درجا بزن‌ که‌ یخ‌ نزند

- یک، دو...

(که‌ مردی‌ از سر صف‌ فریاد زد: شماره‌ی‌ بیست‌)

- من‌ درد می‌کند شکمم‌

باکیت‌ نیست‌، حوصله‌ کن‌

یک لحظه‌ بعد نوبت‌ ماست‌، چیزی‌ نمانده‌ تا به‌ دویست‌

ای‌ وای‌، آخ‌ آخ‌ کمک

در حیرت‌ و هجوم‌ زنان‌

یک زن‌ به‌ درد خویش‌ گریست‌

این‌ سهم‌ تو بگیر و برو

وضع‌ بدی‌ست‌

- چشم‌، ولی‌

دیدی‌ که‌ من‌ دو تا شدم‌ این‌ جیره‌ باز یکنفری‌ست‌

(کارنامه‌، ش‌ 30: 1381)

نق‌نق‌ یک پسربچه‌ی‌ فقیر برای‌ رسیدن‌ به‌ پسته‌، نیز می‌تواند مضمونِ یک غزل‌ بشود، اما این‌ بار دیگر «با کودکی‌ منفعل‌ و تسلیم‌ سرنوشت‌ روبه‌رو نیستیم‌». (ابومحبوب‌، 391: 1382)

کودک روانه‌ از پی‌ بود، نق‌نق‌کنان‌ که‌ من‌ پسته‌

پول‌ از کجا بیارم‌ من‌، زن‌ ناله‌ کرد آهسته‌...

یک سیر پسته‌، صد تومان‌، نوشابه‌، بستنی‌ سرسام‌

اندیشه‌ کرد زن‌ با خود، از رنج‌ زندگی‌ خسته‌...

ناگاه‌ جیب‌ کودک را، پُر دید، وای‌ دزدیدی‌!!

کودک چو پسته‌ می‌خندید، با یک دهان‌ پُر از پسته‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 888 تا 889)

... ادامه دارد

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1063 به تاریخ 930615, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 17 شهریور1393ساعت 17:40  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ دسترنج‌ها و تاراج‌ها؛ بهمن صباغ زاده

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

هفته‌ی گذشته به مناسبت درگذشت خانم سیمی بهبهانی قسمت اول مقاله‌ای را تحت عنوان «بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی» که نوشته‌ی دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز) را در وبلاگ آوردم که قرار شد در 6 قسمت ارائه شود. انشاالله در آینده قسمت‌های دیگر آن را هم خواهیم خواند.

 

دسترنج‌ها و تاراج‌ها؛ بهمن صباغ زاده

در همه‌ی روزگاران از آدم ابوالبشر تا امروز کسانی بوده‌اند که زحمتی کشیده‌اند، عرقی ریخته‌اند و حاصلی اندوخته‌اند؛ و در مقابل همیشه دیگرانی هم بوده‌اند که از گرد راه نرسیده چشم طمع به حاصل دسترنج آنان داشته‌اند و چه بسا که حاصل دسترنج آنان را به یغما برده‌اند. نمونه‌های زیادی از آن در تاریخ این سرزمین و دیگر ملل این کُره‌ی خاکی به وفور موجود است و حتی می‌توان گفت که تاریخ چیزی جز داستان همین دسترنج‌ها و تاراج‌ها این نیست.

ما ملل شرقی به این‌که خدا جای حق نشسته است و حق مظلوم را از ظالم می‌گیرد اعتقاد داریم و خیلی از بلاهایی که سرمان می‌آید از همین چشمه آب می‌خورد. نه این که من به عدل خدا بی‌اعتقاد باشم اما عدل خداوند را وسیع‌تر از این می‌دانم که در کار هر بنی‌بشری مداخله کند و دائما مواظب حق و حقوق مظلومان باشد و با ظالمان مبارزه کند؛ که اگر چنین بود نه عرصه‌ی رستخیزی لازم بود و نه یوم‌الحسابی. از طرفی انسان مختار است و ارزش انسان هم به همین مختار بودن است که می‌تواند بد کند و می‌تواند نکند. این‌ها را گفتم که گفته باشم چشم بستن بر ظلم درست نیست و اگر کسی قرار باشد در این دنیا احقاق حق کند خودت هستی و دیگرانی مانند خودت. گفتم که گفته باشم تاریخ همیشه قضاوت درستی ندارد و به قولی سر این دبیر گیج و گول و کوردل هم بسیار کلاه می‌رود. تاریخ را سلطان مسعود فاتح می‌نویسد و نه محمد شکست‌خورده و همیشه هم این‌قدر خوش‌اقبال نیستیم که ابوالفضل نامی پیدا شود و دست از جان بشوید و بنویسد آن‌چه را که باید بنویسد.

من در این نوشته به قضاوت‌های تاریخ کاری ندارم بلکه بحث من قضاوت‌هایی است که در زندگی خودم پیش می‌آید. مسائلی که نه می‌شود به خدا سپرد تا از حق دفاع کند و نه می‌شود به تاریخ امیدوار بود که گاه گذر زمان موضوع را روشن کند. گاه باید سکوت کرد و گاه باید حرف زد، گاه باید گذشت کرد و ندید، و گاه هم باید دید و به همه نشان داد. چندی پیش با همسر زنده‌یاد استاد قهرمان، خانم فرشته قهرمان مکالمه‌ای داشتم. در ضمن مکالمه صحبت رسید به یکی از همشهری‌هایم که اصرار دارد خود را شاگرد عزیزکرده‌ی استاد قهرمان بداند و به همین دلیل شعری را به استاد قهرمان نسبت داده بود و در مقدمه‌ی آن شعر از قول استاد قهرمان نوشته بود: تقدیم به یگانه دخترم و کبوترم؛ و این شعر در روزنامه‌ی اطلاعات تاریخ 31 اردیبهشت 1393 چاپ شده بود. دوستان و آشنایان استاد قهرمان شعر را در روزنامه خوانده بودند و با خانواده‌ی ایشان تماس گرفته بودند که در فلان روزنامه و فلان تاریخ شعر سبک و سطح پایینی به نام استاد قهرمان چاپ شده است و آیا شما آن را تایید می‌کنید. خانم قهرمان شعر را دیده بود و دفترهای شعر استاد قهرمان را زیر و رو کرده است و به چنین شعری برنخورده است. و از طرفی بنا به نظر دوستان استاد قهرمان که همه اهلند و ادیب، خود شعر داد می‌زند که از استاد قهرمان نیست و هر کس که از شعر استاد و یا از خود استاد کمترین شناختی داشته باشد می‌تواند تشخیص بدهد که این شعر از ایشان نیست. این توضیح هم لازم است که تمام کسانی که استاد قهرمان را می‌شناختند می‌دانند که این زنده‌یاد به طرز عجیبی منظم بود و هرگز کاغذی را هرچند بی‌اهمیت دور نمی‌ریخت. حتی شعرهایی که مربوط به دوره‌ی نوجوانی استاد بوده است و از نظر ادبی ارزشی نداشت را هم به طور خیلی مرتب جمع‌آوری کرده بودند. معمولا شعرهایشان را در دفترهایی یادداشت می‌کردند و بعد از هر دفتر، دفتر دیگری.

خانم قهرمان نامه‌ای خطاب به روزنامه می‌نویسد و از مسئول آن می‌خواهد که توضیح دهد که چرا هر چیزی را بدون هیچ سند و مدرکی به اسم کسی که درگذشته است و در ادبیات این کشور اسمی دارد و رسمی چاپ می‌کنید و منبع‌تان در چاپ این شعر چه بوده است؟ موضوع کمی به طول می‌انجامد و در نهایت روزنامه با چاپ تکذبیه‌ و عذرخواهی از خانواده‌ی قهرمان موضوع را می‌بندد.

این موضوع از این جهت برای من جالب بود که چرا شاعری باید به دروغ شعری را به کسی که درگذشته است نسبت دهد و آن را در روزنامه‌ی کشوری چاپ کند. من در زندگی‌ام شاعران زیادی را دیده‌ام و متاسفانه باید بگویم برخی از آن‌ها اصلا طاقت آن را که در خانه‌شان بنشینند تا شعرشان سفر کند را ندارند. اینان شعرشان را سر دست می‌گیرد و با خود به این‌طرف و آن‌طرف می‌برند. ضعف شعرهایشان را با سر و صدا و قیل و قال جبران می‌کنند و سعی دارند اسم‌شان بر زبان‌ها بیافتد. به روزنامه‌نگاران نزدیک می‌شوند تا روزنامه‌ای مصاحبه‌ای از ایشان چاپ کند، در همه‌ی شب شعرها و جشنواره‌های پای ثابت می‌شوند، تمام تلاش خود را می‌کنند که به تلویزیون بروند، و خلاصه هر کاری بتوانند می‌کنند و به هر گیاهی چنگ می‌زنند که خود را بالا بکشند. البته لازم است این‌جا پرانتزی باز کنم و بگویم که این طبیعی است که شاعر و یا هر هنرمندی بخواهد شعرش مخاطب پیدا کند اما بحث ما در روش این کار است.

در این میان یکی از راه‌ها چسبیدن به آدم‌های بزرگ است، مثل همین موردی که پیش آمده است. محمد قهرمانی هست که تمام عمرش را چه در کتابخانه‌ی دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه فردوسی چه در خانه‌اش نشسته است و کار کرده است. روحش را آزاد نگاه داشته است و شعرش از آن روح آزاد آب خورده است و زیبا شده است. خلاصه تمام عشقش ادبیات بوده است و عمرش را در پای عشق گذاشته است. حالا یکی پیدا می‌شود و می‌گوید این شعر را استاد قهرمان برای من گفته است یعنی مرا دست کم نگیرید استادی که همه‌ی عالم ادبیات قبولش دارند مرا قبول داشته است و نتیجه‌ی این معادله این می‌شود که عالم ادبیات هم مرا باید قبول داشته باشد. حالا اگر خانواده‌اش ناراحت شدند خوب بشوند چه اشکالی دارد. اگر ماجرا لو رفت و دیگرانی که شعرشناس‌ترند و استاد را هم خوب می‌شناخته‌اند گفتند که این شعر از استاد قهرمان نیست می‌شود با ایشان در مطبوعات جدال کرد. اگر ثابت شد که نسبت شعر به استاد قهرمان دروغ بوده است باز در مطبوعات خواهند نوشت که فلانی شعر دروغ به استاد قهرمان نسبت داده است و شاید اسم آن فلانی هم در کنار استاد قهرمان تیتر شود. خلاصه بازی دو سر برد است و در هر صورت معروفیت به دنبال دارد.

استاد قهرمان بیش از 50 سال در خانه‌اش انجمن ادبی‌ای را اداره می‌کرد که یکی از چراغ‌های شعر خراسان بود، به قول استاد شفیعی دانشکده‌ی ادبیات بود. هم دانشکده‌ی ادبیات دانشجو دارد و هم انجمن شعر، شاعر جوان؛ پس چیز عجیبی نیست که استاد قهرمان به گردن جوانان زیادی حق استادی داشته باشد. اما این حق استادی به هیچ کس اجازه نمی‌دهد که بخواهد از اسم استاد قهرمان برای پیش بردن اهداف خودش استفاده کند. افتخار شاگردی استاد قهرمان موهبتی است که نصیب هر علاقه‌مندی که کتاب‌های شعر ایشان را بخواند خواهد شد چه برسد به شاعرانی که ایشان را در زمان حیات درک کرده‌اند. می‌گویند کسی به در خانه‌ی بزرگی رفت و گفت چیزی به من بده که من و تو فرزندان آدم و حوا هستیم و با هم برادریم. آن شخص پول سیاهی در کف او گذاشت و گفت برو. سائل شاکی شد و گفت از برادری همین به من می‌رسد؟ گفت: برو که اگر برادران دیگر خبر شوند همین پول سیاه هم به تو نخواهد رسید. این ماجرا هم از همین قرار است که اگر شاگرد استاد قهرمان بودن امتیاز ویژه‌ای داشته باشد این امتیاز ویژه شامل حال هزاران نفر خواهد شد و دیگر ویژه نخواهد بود. من می‌خواهم بگویم در شاگرد استاد قهرمان بودن چه امتیازی است که در عاشق استاد قهرمان بود نیست. همه‌ی شاعران بعد از حافظ شاگرد حافظ بوده‌اند و از این شاعر بزرگ آموخته‌اند. هر شاعر بزرگی که صاحب سبک است کلی شاگردان ریز و درشتِ دیده و نادیده دارد.

مشکل از جایی شروع می‌شود که این شاگرد بودن به استناد چند عکس یادگاری، چند دستخط، چند خاطره، چند جلسه‌ درک محضر استاد و این جور چیزها بشود اسباب سودا و آن‌ها را سر دست بگیریم و به دنبال کسب شهرت باشیم.

توصیه‌ام به تمام شاعران از جمله خودم این است که محمد قهرمان شاعر خوبی بود، در سبک هندی نابغه بود، شعر محلی‌اش درجه یک بود، پشکار مثال‌زدنی‌ای داشت، همه‌ی این‌ها قبول؛ ولی تو ِ فلان ابن فلان اگر خودت باشی و پا در کفش دیگران نکنی، تنبلی نکنی و دنبال چیز حاضر و آماده نگردی، حاضر باشی برای آن‌چه در زندگی‌ات هدف است زحمت بکشی دیر نیست که به جایگاهی که لیاقتش را داری برسی. می‌توانی به جای این که در ستون‌های روزنامه‌های فراموش‌شدنی جای داشته باشی جایت در ذهن و قلب مردم باشد و هرگز از یادها نروی. به جای چسبیدن به شاگردی استاد قهرمان می‌شود از شعر وی لذت بُرد. می‌توانی به جای این‌که دنبال نردبان بگردی تا به آسمان بروی، به پشت بر زمین بخوابی و به آسمان خیره شوی و از زیبایی آن لذت ببری.

بهمن صباغ زاده

مرداد 1393

 

غزل منسوب به استاد محمد قهرمان؛ اطلاعات چهارشنبه 31/2/1392 

توضیح روزنامه در خصوص این انتساب؛ اطلاعات چهارشنبه 21/3/1392

تکذیبیه و عذرخواهی روزنامهِ؛ اطلاعات چهارشنبه 25/4/1393

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1062 به تاریخ 930608, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 10 شهریور1393ساعت 17:59  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)؛ قسمت اول

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

دوستان علاقه‌مند به ادبیات بهتر از من می‌دانند که یکی از چهره‌های موفق سال‌های اخیر در غزل خانم سیمین بهبهانی بود که عمر گرانمایه را در راه اعتلای غزل صرف کرد و در هفته‌ی گذشته درگذشت. با عرض تسلیت به همه‌ی دوستداران شعر ایشان برای این هفته در بخش مقاله‌ی ادبی یکی از مقاله‌هایی که آقای دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ و خانم مریم‌ حیدری‌ در مورد عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی نوشته‌اند را با هم خواهیم خواند. البته این مقاله در 6 قسمت در وبلاگ خواهد آمد که این هفته خواننده‌ی اولین قسمت آن هستید.

 

بررسی عناصر زندگی معاصر در شعر سیمین بهبهانی؛ دکتر کاووس‌ حسن‌لی‌ / مریم‌ حیدری‌ (دانشگاه‌ شیراز)

چکیده‌

جهان‌ امروز، با پدیده‌های‌ تازه‌ی‌ خود – به ویژه‌ در دو سده‌ی‌ اخیر - با جهان‌ گذشته‌ کاملاً تفاوت‌ کرده‌ و دیگرگونه‌ شده‌ است‌. انسان‌ معاصر، در جهانِ امروز، با سلیقه‌های‌ تازه‌ی‌ خود، دنبال‌ هنر و ادبیاتِ دیگری‌ست‌ تا بازگوینده‌ی‌ زندگی‌ واقعی امروز او باشد. شاعرانی‌ که‌ به‌ این‌ ضرورت‌ مسلم‌ توجه‌ نکرده‌اند، بی‌گمان‌ فرزندِ زمانِ خویشتن‌ نیستند.

سیمین‌ بهبهانی‌ (متولد 1306) از غزل‌سرایانِ نوگرای‌ معاصر است‌ که‌ در طول‌ دوره‌ی‌ شاعری‌اش‌، آرام‌آرام‌، از سنت‌های‌ شعر گذشته‌ی‌ فارسی‌ فاصله‌ گرفته‌ و به‌ نوآوری‌ پرداخته‌ است‌.

جلوه‌های‌ زندگی‌ امروز و پدیده‌های‌ مربوط‌ به‌ آن‌، در سروده‌های‌ نخستین‌ بهبهانی‌ حضورِ کمتری‌ دارند و بیش‌تر به‌ گونه‌ای‌ سطحی‌، خام‌ و سنتی‌ بیان‌ شده‌اند، اما در مجموعه‌های‌ آخر او اشعاری‌ پخته‌ با ساختاری‌ استوار، جلوه‌های‌ گونه‌گون‌ دنیای‌ امروز را به‌ شایستگی‌ و شیرینی‌ بازمی‌تابند. در برخی‌ از این‌ سروده‌ها، هیچ‌ عنصر سنتی‌ از شعر گذشته‌ - به جز وزن‌ و قافیه‌ - بر جای‌ نمانده‌ است‌.

 

کلیدواژه‌ها

سیمین‌ بهبهانی‌، غزل‌، غزل‌ نو، نوآوری‌، حضور پدیده‌های‌ دنیای‌ معاصر در شعر، زندگی‌ ماشینی‌، تعهد اجتماعی‌ در شعر.

 

1. مقدمه‌

بی‌گمان‌ از شاعری‌ که‌ در دوران‌ معاصر زندگی‌ می‌کند، انتظار می‌رود که‌ شعر او نیز در پیوند با جلوه‌های‌ جهان‌ امروز و پدیده‌های‌ زندگی‌ معاصر باشد تا از این‌ طریق‌ بتواند ارتباط‌ عاطفی‌ مناسب‌تری‌ با مخاطب‌ خود برقرار نماید. معاصر بودن‌ در زبان‌، بیان‌، اندیشه‌ و معنا متبلور می‌شود و به‌ نوعی‌، نشان‌ از کمال‌یافتگی‌ شعر است‌. نیما یوشیج‌ با تحولی‌ که‌ در قرن‌ بیستم‌ در حوزه‌ی‌ صورت‌ و معنای‌ شعر فارسی‌ ایجاد کرد، نشان‌ داد که‌ در زندگی‌ هنری‌ می‌توان‌ در زمان‌ حال‌ زندگی‌ کرد و به‌ زبان‌ حال‌ سخن‌ گفت‌.

سیمین‌ بهبهانی‌ از جمله‌ غزل‌سرایان‌ نوگرایی‌ است‌ که‌ ضمن‌ تأثیرپذیری‌ از جریانات‌ شعر معاصر، ادبیات‌ سنتی‌ را مایه‌بخش‌ ادبیات‌ مدرن‌ می‌داند و معتقد است‌ که‌ «شعر سنتی‌ درختی‌ کهن‌ است‌ و شعر نو، نهالی‌ جوان‌ که‌ از هسته‌ی‌ درخت‌ کهن‌ می‌روید. همان‌ است‌ و همان‌ نیست‌، قطع‌ رابطه‌ با زبان‌ دیروز، ناممکن‌ است‌، اما تغییر و هنجارآفرینی‌ و بدعت‌گذاری‌ در آن‌ ناگزیر». (بهبهانی‌، 789: 1378).

از دیدگاه‌ بهبهانی‌، «نباید کتاب‌های‌ کهن‌، ملاک شیوه‌ی‌ اندیشه‌ و احساس‌ و بینش‌ قرار گیرد. منبع‌ الهام‌ شاعران‌ باید طبیعت‌ امروزین‌، جامعه‌ی‌ امروزین‌، نیازهای‌ جهان‌ امروزین‌ و طرز سخن‌ گفتن‌ امروزین‌ باشد». (همان‌، 802)

بهبهانی‌، اگرچه‌ راهی‌ جدای‌ از طریقه‌ی‌ نیما را در پیش‌ می‌گیرد، اما کاملاً به‌ عظمت‌ تفکر و نوآوری‌هایش‌ واقف‌ است‌. او نگرش‌ نیما را نسبت‌ به‌ جهان‌ ادبی‌ خارج‌ از کتاب‌ و دیوان‌های‌ شعری‌ می‌داند. می‌گوید: «تا قبل‌ از نیما، اکثر شاعران‌، طبیعت‌ را از روی‌ دیوان‌ شاعران‌ و از دید گذشتگان‌ خود تقلید و در شعر خود نقل‌ می‌کردند. هرچه‌ در کتاب‌ گذشتگان‌ آمده‌ بود، برای‌ شاعر بعدی‌ حجت‌ بود و قابل‌ قبول‌. نیما چون‌ فریاد آگاهی‌ از زادگاه‌ خود برخاست‌ و در گوش‌ شاعران‌ و نویسندگان‌ طنین‌ افکند و چشم‌ آن‌ها را به‌ دنیای‌ خارج‌ از قلمرو کتبی‌ طبیعت‌ گشود، نشان‌ داد که‌ شب‌ و صبح‌ دیگر نمی‌تواند شب‌ و صبح‌ منوچهری‌ و خاقانی‌ باشد. نشان‌ داد که‌ کوه‌ها فقط‌ الوند و دماوند نیست‌. «ازاکو» هم‌ واقعیتی‌ست‌ که‌ چشم‌انداز اوست‌. دیگر «تذرو» و «فاخته‌» و «عندلیب‌» و «بوقلمون‌»، دَم‌خور شاعر نیستند، سنگ‌پشت‌ و داروگ‌ و سیولیشه‌ و آقاتوکا با او صمیمی‌ترند. مسأله‌ی‌ دگرگونی‌ قالب‌ به‌ تنهایی‌ هدف‌ اصلی‌ نیما نبود. اگر او قالب‌ شعر را دگرگون‌ کرد، این‌ دگرگونی‌ به‌ اقتضای‌ مفاهیم‌ و موضوعات‌ بود». (حریری‌، 38: 1368)

از نظر سیمین‌ بهبهانی‌، «کندی‌ آهنگ‌ تمدن‌، باعث‌ شده‌ که‌ از «هومر» و «آشیل‌» و «دانته‌» و «رودکی‌» و «فردوسی‌» تا «مالرب‌» و «شکسپیر» و «قاآنی‌»، تغییر چندانی‌ در شعر حاصل‌ نشود، اما با ظهور تمدن‌ جدید، آپولینز و آندره‌ برتون‌ و نیما، به‌ وجود می‌آید، این‌ گونه‌ است‌ که‌ نیما می‌آید و قوانین‌ هزار ساله‌ را در هم‌ می‌شکند. از همین‌ رو، در ادب‌ فارسی‌، هر حرکت‌ نو، وام‌دار تلاش‌ ارزنده‌ی‌ نیما خواهد بود». (بهبهانی‌، 757: 1378)

به‌ قول‌ شفیعی‌ کدکنی‌: «آن‌هایی‌ که‌ تصور می‌کنند با زبان‌ فرخی‌ سیستانی‌ و با زبان‌ سعدی‌ شیرازی‌ می‌توان‌ در این‌ عصر، تجارب‌ انسان‌ عصر ما را تصویر کرد، با دلایل‌ صددرصد علمی‌ علم‌ جدید، حرفشان‌ پوچ‌ و بی‌معنی‌ست‌». (شفیعی‌ کدکنی‌، 27: 1380)

شاعر باید همان‌ طور که‌ می‌بیند، بنویسد. شعر باید نشانی‌ واضح‌تر از شاعر باشد، اما اگر مثل‌ قدما ببیند و برخلاف‌ آن‌چه‌ در خارج‌ قرار دارد بیافریند و این‌ آفرینش‌ به‌ کلی‌ زندگی‌ و طبیعت‌ خود را فراموش‌ کند، در نتیجه‌ با کلمات‌ همان‌ قدما و طرز کار آن‌ها شعر می‌سراید. (مختاری‌، 211: 1378)

البته‌، نگاه‌ نیما به‌ پدیده‌ها و عناصر زندگی‌، نگاهی‌ ساده‌ و سطحی‌ نبود، نیما با دگربینی‌ و ژرف‌نگری‌ پدیده‌های‌ معمولی‌ را تبدیل‌ به‌ یک شی‌ء هنری‌ و مفهوم‌ اسطوره‌ای‌ کرد و در نتیجه‌ مفاهیم‌ انتزاعی‌ و ذهنی‌ جای‌ خود را به‌ مفاهیم‌ عینی‌ و اجتماعی‌ داد. وی‌ با آگاهی‌ شایسته‌ از جامعه‌ی‌ جهان‌ معاصر خود، با درک درست‌ از حقیقت‌ ادبیات‌ و با اعتماد و اطمینان‌ از باورهای‌ روشنِ خویش‌، به‌ تلاشی‌ پی‌گیر، توان‌فرسا و فراگیر دست‌ زد تا شعر فارسی‌ را با دنیای‌ معاصر خود همراه‌ کند. «نخستین‌ حرکت‌ تفکر و هنر مدرن‌ که‌ نیما از آن‌ متأثر شد، عبور از جهان‌شناسی‌ کهن‌ بود که‌ بر اساس‌ آن‌، جهان‌ پدیده‌ای‌ ایستا و ثابت‌ محسوب‌ می‌گردید با مبانی‌ و مؤلفه‌های‌ لایتغیر. دید تازه‌ی‌ نیما نسبت‌ به‌ شعر، ره‌آوردی‌ شگرف‌ در پیش‌ داشت‌ و آن‌، رسیدن‌ به‌ «فردیت‌ شاعرانه‌» بود، یعنی‌ تکیه‌ و تمرکز شاعر بر تجارب‌ و تأملات‌ فردی‌ و رهایی‌ از تنگنای‌ تجارب‌ کلیشه‌ شده‌ی‌ شاعران‌ قدیم‌». (روزبه‌، 70/69: 1381)

نیما به‌ یک دگرگونی‌ همه‌جانبه‌ باور داشت‌ و با تأکید می‌گفت‌: «باز می‌گویم‌ ادبیات‌ ما باید از هر حیث‌ عوض‌ شود، موضوع‌ تازه‌ کافی‌ نیست‌ و نه‌ این‌ کافی‌ست‌ که‌ مضمونی‌ را بسط‌ داده‌ و به‌ طرز تازه‌ بیان‌ کنیم‌، نه‌ این‌ کافی‌ست‌ که‌ با پس‌ و پیش‌ آوردن‌ قافیه‌ و افزایش‌ و کاهش‌ مصراع‌ها یا وسایل‌ دیگر، دست‌ به‌ فرم‌ تازه‌ زده‌ باشیم‌. عمده‌ این‌ است‌ که‌ طرز کار عوض‌ شود و آن‌ مدل‌ وصفی‌ و روایی‌ را که‌ در دنیای‌ باشعور آدم‌هاست‌ به‌ شعر بدهیم‌ تا این‌ کار نشود، هیچ‌ اصلاحی‌ صورت‌ پیدا نمی‌کند. شعر قدیم‌ ما، سوبژکتیو است‌، یعنی‌ با باطن‌ و حالات‌ باطنی‌ سر و کار دارد. در آن‌ مناظر ظاهری‌، نمونه‌ی‌ فعل‌ و انفعالی‌ست‌ که‌ در باطن‌ گوینده‌ صورت‌ گرفته‌، نمی‌خواهد چندان‌ متوجه‌ آن‌ چیزهایی‌ باشد که‌ در خارج‌ وجود دارد، شعر، آیینه‌ی‌ زندگی‌ست‌. شاعرترین‌ شاعران‌، کسی‌ست‌ که‌ زندگی‌ را با آن‌چه‌ که‌ دربر دارد با قوت‌تر و جان‌دارتر از همکاران‌ خود نشان‌ دهد». (نیما یوشیج‌، 89، 87، 412: 1368)

شعر گذشته‌ی‌ فارسی‌، عرصه‌ی‌ تکرار مکرر تجربه‌هایی‌ست‌ که‌ شاعر از پیشینیان‌ خود فرا گرفته‌ است‌. تجربه‌هایی‌ که‌ در حوزه‌ی‌ مفاهیم‌ کلی‌ و ازلی‌ و ابدی‌ محدود مانده‌ و از طرفی‌ بسیاری‌ از واژه‌ها و ساخت‌های‌ زبانی‌ به‌ جرم‌ غیرشاعرانه‌ بودن‌ در ادبیات‌ راه‌ نداشته‌ است‌. «نو و معاصر بودن‌ یک اثر - شعر - مشروط‌ به‌ درک موقعیت‌های‌ زمانی‌، مکانی‌، و اشراف‌ بر پدیده‌ها و عناصری‌ست‌ که‌ به‌ این‌ زمان‌ و مکان‌ و به‌ این‌جا و اکنون‌ مربوط‌ می‌شود». (آرین‌پور، 259: 1350)

از نظر سیمین‌ بهبهانی‌، معاصر بودن‌: «یعنی‌ این‌ که‌ بخواهندت‌، بخوانندت‌، در سرنوشتشان‌ دخیل‌ باشی‌ و در سرنوشتت‌ دخیل‌ باشند». (بهبهانی‌، کارنامه‌، 39: 1381)

بهبهانی‌ از جمله‌ شاعرانی‌ست‌ که‌ در دوره‌ی‌ معاصر، با تأثیرپذیری‌ از دنیای‌ امروز و شعر آزاد معاصر، توانسته‌ است‌ انواع‌ نوگرایی‌ را در قالب‌ غزل‌ تجربه‌ کند. در مورد کارآیی‌ این‌ قالب‌ در دوران‌ معاصر، نظریات‌ گوناگونی‌ ابراز شده‌ است‌. نیما یوشیج‌، در مورد غزل‌ هم‌چون‌ سایر اصول‌ و قواعد شعری‌، دیدگاه‌ ویژه‌ای‌ دارد. معتقد است‌ که‌ غزل‌ «نباید موضوع‌ عاشقانه‌ی‌ خود را گم‌ کند، اما یک چیز را گوینده‌ی‌ غزل‌ می‌بازد؛ اگر تمام‌ عمرش‌ غزل‌سرایی‌ بیش‌ نباشد، اگر شاعر بتواند از خودش‌ بیرون‌ بیاید و به‌ دیگران‌ بپردازد، می‌بیند دایره‌ی‌ فکر کردن‌ و خیال‌ کردن‌ چقدر وسیع‌ شده‌ است‌. آیا شاعری‌ که‌ امروز زندگی‌ می‌کند و وسایل‌ زیادی‌ را می‌شناسد، می‌تواند خود را خفه‌ و کور نگه‌ داشته‌ فقط‌ به‌ چند نمونه‌ی‌ غزل‌ اکتفا کند؟ این‌ که‌ می‌گویند ادبیات‌ راه‌ تکامل‌ را رفته‌ است‌، این‌ تکامل‌ در تکنیک است‌». (نیما یوشیج‌، 138 و 131: 1368)

اما براهنی‌ می‌گوید: «غزل‌ ساختمانی‌ ایستا دارد، به‌ دلیل‌ این‌ که‌ از عمر روابط‌ متحول‌ خاصی‌ که‌ منجر به‌ پیدایش‌ غزل‌ شده‌، قرن‌ها می‌گذرد. به‌ همین‌ دلیل‌، پس‌ از گذشت‌ پنجاه‌ سال‌ از عمر شعر نیمایی‌، بازگشت‌ به‌ شکل‌ غزل‌ و یا شناختن‌ آن‌ به‌ صورت‌ یکی‌ از اشکال‌ زنده‌، فکری‌ است‌ ارتجاعی‌، می‌گویید نه‌؟ یک غزل‌ نشان‌ بدهید که‌ جامعه‌ را تصویر کند، خواهید گفت‌ غزل‌ با درون‌ انسان‌ سر و کار دارد، من‌ می‌گویم‌، درون‌ ما آن‌چنان‌ عوض‌ شده‌ که‌ غزل‌ عوض‌ نشده‌، نمی‌تواند از عهده‌ی‌ ارائه‌ی‌ آن‌ برآید». (براهنی‌، ج‌ 2 / 1431، 1432: 1358)

بهبهانی‌ در نقطه‌ی‌ مقابلِ براهنی‌ می‌گوید: «اعتقاد من‌ این‌ است‌ که‌ غزل‌ نوعی‌ از شعر است‌ که‌ هرگز نخواهد مُرد، البته‌ باید بگویم‌ که‌ در این‌ دوران‌، دیگر سرودن‌ غزل‌ به‌ سبک و شیوه‌ی‌ گذشتگان‌ بیهوده‌ و بی‌حاصل‌ است‌، باید در این‌ قالب‌ از اندیشه‌های‌ تازه‌تر و واژه‌ها و تعبیرها و مضامین‌ خاص‌ این‌ زمان‌ استفاده‌ کرد تا غزل‌ امروز از غزل‌ گذشتگان‌ متمایز باشد، بر روی‌ هم‌، غزل‌ شاید بیش‌تر از انواع‌ شعر کلاسیک بتواند با روزگار سازگار باشد». (بهبهانی‌، 598: 1378)

در جای‌ دیگری‌ می‌گوید: «غزل‌ با قالب‌ فشرده‌ و ابیات‌ گسسته‌ و مضامین‌ ظریف‌ خود می‌تواند تفسیرپذیر باشد و به‌ اشکال‌ مختلف‌ تصور شود، قصیده‌ و مثنوی‌ و دیگر قالب‌ها، صریح‌ و غیرقابل‌ تعبیرند، اما مفهوم‌ غزل‌ به‌ شعر ناب‌ نزدیکتر است‌». (بهبهانی‌، 834: 1378)

تاریخچه‌ی‌ سروده‌های‌ سیمین‌ بهبهانی‌، نشان‌ می‌دهد که‌ او در طول‌ دوره‌ی‌ شاعری‌اش‌ در حال‌ تحول‌ و تکامل‌ بوده‌ است‌. بهبهانی‌، هم‌چون‌ بسیاری‌ از شاعران‌ نیمایی‌، در مراحل‌ اولیه‌ی‌ تجارب‌ شعری‌، قالب‌ چهارپاره‌ را می‌آزماید، اما در نهایت‌، قالب‌ غزل‌ را برای‌ بیان‌ اندیشه‌اش‌ برمی‌گزیند. به‌ طور کلی‌، می‌توان‌ سروده‌های‌ او را در دو بخش‌ مختلف‌ تقسیم‌ کرد: سروده‌های‌ سنتی‌ و سروده‌های‌ نوین‌. سروده‌های‌ سنتی‌ سیمین‌ به‌ ترتیب‌ زمانی‌ عبارتند از «جای‌ پا» (1335)، «چلچراغ‌» (1336)، «مرمر» (1341) و «رستاخیز» (1352). تازگی‌ها و فضاهای‌ نو و بدیع‌ در سروده‌های‌ نخستین‌ بهبهانی‌، در حدود واژگان‌ باقی‌ مانده‌ و تصویرهای‌ زندگی‌ امروز با ابزار بیانی‌ کهنه‌، از عاطفه‌ی‌ بیت‌ کاسته‌ و شعر او را گاهی‌ به‌ شعر شاعران‌ «صنایع‌ جدیده‌» نزدیک کرده‌ است‌.

شاعران‌ «صنایع‌ جدیده‌»، از دوره‌ی‌ مشروطه‌ تا دهه‌های‌ آغاز سده‌ی‌ چهارده‌ شمسی‌، با پرداختن‌ به‌ پدیده‌های‌ تازه‌ی‌ صنعتی‌ از جمله‌ قطار، اتومبیل‌، دوچرخه‌ و بسیاری‌ از عناصر مربوط‌ به‌ زندگی‌ جدید، در اشعار سنتی‌، می‌خواستند نوآوری‌ کنند، اما زبان‌ و بیان‌ کهنه‌ی‌ آن‌ها باعث‌ می‌شد که‌ این‌ شعرها بیش‌تر به‌ شوخی‌ و طنز شبیه‌ باشد، تا شعر جدی‌. (لنگرودی‌، 78:1378) البته‌ در شعر سیمین‌ چندان‌ شکل‌ افراطی‌ به‌ خود نگرفته‌ است‌. نمونه‌ی‌ زیر به‌ خوبی‌ این‌ مسأله‌ را مشخص‌ می‌کند:

لیک آوخ‌ کارمزداند کم‌

جملگی‌ با دست‌ بستانکار رفت‌

تا گشودم‌ دیده‌ را دیدم‌ که‌ آه‌

آن‌چه‌ بود از درهم‌ و دینار رفت‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 273)

در ابیات‌ فوق‌، انعکاس‌ زندگی‌ امروز، منحصر به‌ استفاده‌ از چند واژه‌ی‌ امروزی‌ مثل‌ «کارمزد» و «بستانکار»، گردیده‌ و از آن‌ فراتر نرفته‌ و شعر همچنان‌ فضای‌ سنت‌ را بازتاب‌ داده‌ است‌، بویژه‌ «درهم‌ و دینار» - به‌ جای‌ ریال‌ و تومان‌ - مربوط‌ به‌ زندگی‌ گذشته‌ است‌. حتی‌ استفاده‌ از مضامین‌ جدید اجتماعی‌ بخصوص‌ ترسیم‌ طبقات‌ محروم‌ و فقیرنشین‌ چون‌ کارمند، معلم‌ و شاگرد، کشاورز مهاجر، کودک سرراهی‌، رقاصه‌، جیب‌بر، هوو، عمله‌ی‌ فقیر، کارگران‌ راه‌سازی‌، زن‌ مطلقه‌ و... در این‌ دوره‌ از اشعار بهبهانی‌ در فضایی‌ سنتی‌ و با زبانی‌ کهنه‌ بیان‌ می‌شود و از تأثیر آن‌ می‌کاهد.

شاعر در دنیای‌ امروز زندگی‌ می‌کند، اما هنوز خود را از قید و بند الفاظ‌ و عبارات‌ دنیای‌ شعر قدیم‌ نمی‌رهاند، پول‌ و اسکناس‌ هنوز همان‌ «زر و سیم‌» و ماشین‌ هنوز همان‌ «مرکب‌» و فرد خشمگین‌ هنوز همان‌ انسان‌ «دژم‌» است‌. بنابراین‌، مفاهیم‌ ملموس‌ با قالب‌ کهن‌ آمیخته‌ شده‌ است‌.

دیو درون‌ نهیب‌ به‌ من‌ زد

کاین‌ زر تو را وسیله‌ی‌ نان‌ است‌

بنهفتمش‌ به‌ کیسه‌ و بستم‌

زیرا زر است‌ و بسته‌ به‌ جان‌ است‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 28)

سیمین‌ بهبهانی‌، شاعر را به‌ استفاده‌ از هر واژه‌ای‌ مجاز می‌داند، به‌ شرط‌ آن‌که‌ بتواند مخالفت‌ خود را با شکل‌ زندگی‌ کهن‌ و باورهای‌ کهن‌ آشکار کند، (حریری‌، 58: 1368) اما در بسیاری‌ از سروده‌های‌ نخستین‌ خود او، این‌گونه‌ نیست‌:

شمع‌های‌ رنگ‌ رنگ‌ افروختم‌

عود و اسپند اندر آتش‌ سوختم‌

کودکم‌ آمد به‌ بر خواندم‌ ورا

جامه‌های‌ تازه‌ پوشاندم‌ ورا

شادزی‌ ای‌ کودک شیرینِ من‌

ای‌ رُخَت‌ باغ‌ و گل‌ و نسرین‌ من

(مجموعه‌ی‌ اشعار، صص‌ 357 و 358)

همان‌گونه‌ که‌ دیده‌ می‌شود، واژه‌هایی‌ چون‌: عود، اسپند، اندر، ورا، زی‌... از شعر گذشته‌ آمده‌اند و بر کهنگی‌ این‌ شعر افزوده‌اند، البته‌ حس‌ نوجویی‌ بهبهانی‌، در دوره‌ی‌ اول‌ نیز گاهی‌ او را از فضاهای‌ سنتی‌ بیرون‌ می‌آورد و در دنیای‌ امروز رها می‌کند، اما پایدار نیست‌:

بیهوده‌ چه‌ می‌بندم‌ در مستی‌ و هشیاری‌

زنجیر نگاهم‌ را بر ساعت‌ دیواری‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 470)

گهواره‌ها ز حسرت‌ نوزاد افتخار

هم‌چون‌ دهان‌ بسته‌ به‌ خمیازه‌ باز شد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 443)

در این‌ دوره‌، شاعر، گاهی‌ از چارچوب‌ غزل‌ سنتی‌ فراتر رفته‌ است‌، ولی‌ هنوز به‌ قلمرو غزل‌ امروز نرسیده‌ است‌ و فقط‌ در برزخ‌ بین‌ دیروز و امروز پرسه‌ می‌زند. در واقع‌ این‌ غزلیات‌ سکوی‌ پرتاب‌ و پرواز او از شعر سنتی‌ به‌ غزل‌ امروز است‌:

من‌ دیده‌ام‌ رنگین‌کمان‌ را خندیده‌ در ذرات‌ باران‌

من‌ خوانده‌ام‌ رازی‌ نهان‌ را در دفتر سبز بهاران‌

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 478)

سجاده‌ را به‌ سفره‌ دگر می‌توان‌ فروخت

نان‌پاره‌ای‌ دریغ‌ که‌ مهر نماز شد

(مجموعه‌ی‌ اشعار، ص‌ 444)

همان‌ طور که‌ دیده‌ می‌شود، اشعار دوره‌ی‌ اول‌ بهبهانی‌، هنوز نتوانسته‌ است‌ از برخی‌ قید و بندهای‌ سنتی‌ رها شود. انعکاس‌ زندگی‌ امروز، بیش‌تر در حد واژگان‌ و تعابیر باقی‌ می‌ماند که‌ واژگان‌ زیر از جمله‌ی‌ آن‌هاست‌: قوطی‌ سرخاب‌، دوره‌گرد، مرده‌ شو، سیگار، کارمند، روسپی‌، رفو، تمدید کردن‌، اجاق‌، عروسک، مسواک، دکمه‌، جذام‌، ساعت‌ دیواری‌، مقوا، پیشخوان‌ دکه‌، خانه‌ی‌ شورا، رقص‌های‌ کوکی‌ و... .

... ادامه دارد

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1061 به تاریخ 930601, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  چهارشنبه 5 شهریور1393ساعت 16:49  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 12، ساده نویسی، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

ایجاز

اکنون نیز بحث ایجاز و اطناب را ادامه می‌دهیم‌. یک نوع دیگر درازنویسی در نوشته‌های نویسندگان ما، کاربرد بی‌مورد عبارت‌هایی چون «عبارت است از» یا «به عنوان‌» یا «تحت عنوان‌» یا امثال این‌هاست‌.

من فقط مثال می‌آورم و می‌گذرم‌، چون می‌دانم با خوانندگانی روبه‌رویم که با همین مثال‌ها، اصل مطلب را متوجه می‌شوند. اول مثال‌هایی از «عبارت است از»:

عدالت در آنجا «عبارت است از» برخورداری مناسب کلیه افراد از تمام آنچه به آنان به عنوان شهروندان تعلق می‌گیرد.

شکر «عبارت است از» به‌کاربستن هر نعمتی در جای خودش‌.

اجتهاد «عبارت است از» به کارگیری تخصصی خرد، برای دریافت حکم شریعت‌.

این خصوصیت‌های متضاد حاصل یک چیز است‌. و آن عبارت از اختلاط میان زبان معیار و زبان لهجه است‌.

باید دقت کنیم که «عبارت است از» به طور کلی برای جاهایی مناسب است که از یک مجموعه سخن می‌گوییم‌. مثلاً می‌گوییم «غذای مهمانی ما عبارت بود از برنج‌، خورش‌، سالاد، سوپ و نوشابه‌.» ولی وقتی سخن از یک چیز منفرد می‌آید، «عبارت‌است از» چندان مناسب نیست‌. باری‌، من جملات بالا را چنین بازنویسی می‌کنم‌:

عدالت در آنجا برخورداری مناسب کلیه افراد است از تمام آنچه به آنان به عنوان شهروندان تعلق می‌گیرد.

شکر به‌کاربستن هر نعمتی در جای خودش است‌.

اجتهاد به کارگیری تخصصی خرد، برای دریافت حکم شریعت است‌.

این خصوصیت‌های متضاد حاصل یک چیز است‌; اختلاط میان زبان معیار و زبان لهجه‌. (اینجا از دو «است‌» یکی قابل حذف بود و دو جمله نیز به یک جمله تبدیل شد.)

 

و این هم مثال برای «عنوان‌»

«آموزه‌های مولانا برای انسان معاصر» عنوان همایشی بود که در تاریخ 24 ماه قوس در تهران برپا شد.

در اینجا «عنوان» زاید بود و من آن را چنین ویراستم (البته کلمات «تاریخ» و «قوس» را هم برداشتم):

«آموزه‌های مولانا برای انسان معاصر» همایشی بود که در 24 قوس در تهران برپا شد.

 

و از همین دست است کاربرد بیجای «محسوب می‌شود» در این جمله‌:

هنرمندان و آوازخوانان در هر کشوری یکی از مشهورترین گروه‌ها محسوب می‌شوند، به ویژه در کشور ما که هنرمندان موسیقی از شهرت بسیار بالایی برخوردارند.

در «محسوب شدن‌» نکته‌ی ظریفی است که باید دقت کرد. «محسوب شدن‌» برای وقتی مناسب است که چیزی در نظر افراد خاصی برجسته شده باشد. مثلاً می‌گوییم «در جوامع سنتی‌، درس‌خواندن دختران کاری نادرست محسوب می‌شود» یعنی چه‌؟ یعنی این که ممکن است این کار مطلقاً نادرست نباشد، ولی جامعه‌ی سنتی آن را چنین می‌پندارد. اینجاست که «محسوب می‌شود» معنی پیدا می‌کند. ولی وقتی چیزی جدا از دیدگاه مردم به خودی خود برجسته است‌، دیگر «محسوب‌شدن‌» نمی‌خواهد. در عبارت بالا نیز چون هنرمندان و آوازخوانان به راستی مشهور هستند، نه این که مشهور پنداشته شوند، «محسوب شدن‌» لازم نیست و باید گفت‌:

هنرمندان و آوازخوانان در هر کشوری یکی از مشهورترین گروه‌ها هستند، به ویژه در کشور ما که هنرمندان موسیقی از شهرت بسیار بالایی برخوردارند.

حالا من به این هم قانع نمی‌شوم و با اجازه‌ی شما عبارت را کمی کوتاه‌تر می‌کنم‌:

هنرمندان و آوازخوانان در هر کشوری یکی از مشهورترین گروه‌ها هستند، به ویژه در کشور ما.

بعد از کشور ما، در واقع جمله تکرار شده است‌، تکراری قبیح‌.

 

در مورد ایجاز هنوز حرف‌هایی دارم‌. بقیه‌اش باشد برای روزی دیگر تا ما هم رعایت ایجاز کرده باشیم‌.

تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: دوشنبه 7 تیر ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1060 به تاریخ 930525, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 27 مرداد1393ساعت 19:48  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 11، ساده نویسی، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

ایجاز

در یادداشت پیش‌، از ایجاز سخن گفتم و به درازنویسی بی‌مورد بعضی از نویسندگان ما اشاره کردم‌. یکی از عوامل این درازنویسی‌، ایجاد جمله در جمله است که می‌شود از آن پیشگیری کرد. گاهی به هیچ‌وجه لازم نیست یک عبارت در یک جمله یا شبه جمله بیاید، بلکه می‌تواند در جمله‌ی اصلی ما گنجانده شود، به صورت یک قید یا متمم‌. بیایید پابه‌پای مثال‌ها پیش برویم‌.

1- در ضمن یک جلد «هزاره و هزارستان‌» را که اثر خودش بود امضأ کرد و به من داد.

به گمان من‌، این «اثر خودش بود» می‌تواند به صورت یک بدل بیاید، نه یک شبه جمله‌، بدین ترتیب‌:

در ضمن یک جلد هزاره و هزارستان اثر خودش را امضأ کرد و به من داد.

 

مثالی دیگر:

نکته‌ی مهمی دیگری که می‌شود در همین‌جا یادآوری کرد این است که نویسنده‌، چون خودش از ولایت غزنی بوده است‌...

در این عبارت نیز «می‌شود در همین‌جا یادآوری کرد» عملاً زاید است و جمله را بدین گونه می‌توان کوتاه ساخت‌:

نکته‌ی مهم دیگر این‌که‌، نویسنده‌، چون خودش از ولایت غزنی بوده است‌...

 

مثالی دیگر:

پس از ورود به مجلس‌، اولین کاری که انجام می‌دهند احترام به پدر و مادر و بزرگتر فامیل است‌.

در این عبارت‌، «که انجام می‌دهند» زاید است‌، چون روشن است که کار، انجام‌دادنی است‌.

پس از ورود به مجلس‌، اولین کار، احترام به پدر و مادر و بزرگ‌تر فامیل است‌. (و البته من «خانواده» را بر «فامیل» ترجیح می‌دهم.)

تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: دوشنبه 31 خرداد ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1059 به تاریخ 930518, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 20 مرداد1393ساعت 10:29  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ مصاحبه با غلامعلی مهدی‌زاده یکی از پیشکسوتان شعر تربت حیدریه؛ بهمن صباغ زاده

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

تربت حیدریه انجمن شعری با سابقه‌‌ای حدود چهل سال دارد و طوری که از بزرگترهای شعر و پیشکسوتان عرصه‌ی شعر در این شهر شنیده‌ایم اولین جلسه‌های شعر در این شعر در دوران جدید که به شکل جمع شدن شاعران به طور هفتگی در منازل یکدیگر بوده است در ابتدای دهه‌ی ششم قرن حاضر شکل گرفته است. یکی از پیشکسوتان شعر تربت حیدریه جناب آقای غلامعلی مهدیزاده هستند. در ادامه مصاحبه‌ی کوتاهی که با ایشان راجع به شعر تربت داشته‌ام را خواهید خواند. زمان مصاحبه پنجشنبه 19 تیرماه 1393  برابر با دوازدهم ماه رمضان سال 1435 بود و مکان مصاحبه شهرستان تربت حیدریه، خیابان ابوذر غفاری، در محله‌ای که بین مردم به سه راه برزار معروف است.

 

* ابتدا خود را معرفی کنید و از پیشینه‌ی خود بگویید.

مرحوم تهرانچی در کتاب قند و قروت در مردم‌نگاری تربت حیدریه خاندان مهدیزاده را به طور کامل معرفی کرده است و همان‌طور که در آن کتاب آمده است مهدیزاده‌های تربت از مهاجرین افغانی هستند که از هرات به تربت حیدریه آمده‌اند. دلیل آن هم آزار و اذیتی بوده که در آن زمان شیعه‌ها در افغانستان می‌دیده‌اند. جمعیتی که شامل پدربزرگ بنده و برادران و پسرعموهایش بوده همراه با خانواده‌هایشان کوچ می‌کنند و به خراسان ایران می‌آیند و تربت حیدریه را برای سکونت انتخاب می‌کنند. در راس آن‌ها می‌شود به حاج ابوالقاسم هراتی، شیخ مهدی هراتی (پدربزرگ من)، کربلایی محمد تقی سیاح هراتی، حاج غلامعلی هراتی اشاره کرد. پدربزرگ من که یکی از پسران شیخ مهدی بوده است نامش علی اکبر بود و از این رو در دورانی که شهرت رواج یافته پدر من شهرت مهدیزاده را برگزید. پدر من سه پسر داشت و من کوچکترین پسرش بودم. از وقتی که یادم می‌آید پدرم تجارت می‌کرد و در بازار حجره‌ای داشت. یادم می‌آید که در دوره‌ای پدر من با شراکت یکی از دوستانش پودر سرشک که نوعی چسب است را به عراق می‌فرستاد که مناسبات ایران و عراق در آن زمان برهم خورد و آن مرحوم مقروض شد و هر چه ملک و املاک داشت فروخت تا توانست دیونش را به دیگر کاسبان ادا کند. من غلامعلی مهدیزاده هستم و در 28/3/1313 در همین محله (یعنی محله‌ی بُرزار) به دنیا آمده‌ام. در آن زمان این محله با امروز تفاوت بسیار داشت و اولین آن هم مربوط با باغ‌ها بود. رسم بود که هر کس در منزلش باغی هم داشت که معمولا از بیست سی مَن (دو سه هزار متر مربع) شروع می‌شد و کسانی که وضع مالی بهتری داشتند تا صد من و دویست من (یک هکتار و دو هکتار، در گویش عامیانه تربت هر هکتار زمین را یک خروار می‌گفتند، یعنی هر خروار صد مَن بوده است) هم داشتند. خانه‌ی پدری من هم مانند دیگر خانه‌های آن زمان باغی داشت که ما بچه‌ها تابستان‌های زیبایی را در آن ‌گذراندیم و بزرگ شدیم. یادم می‌آید باغی که ما هم سر ِ خانه‌مان داشتیم از یک خروار بیشترک بود و به سه قسمت تقسیم شده بود. بزرگترین بخش آن را درخت بادام و تاک کاشته بودنم. زمانی که من نوجوان بودم پدرم پیاز زعفران از قاین آورد و در آن‌جا کاشت.

 

* تحصیلات‌تان چگونه شروع شد؟ در مدارس جدید درس خواندید یا مدارس قدیم؟

فکر می‌کنم هفت هشت سال بیشتر نداشتم که پدرم مرا به مکتب‌خانه‌ای در نزدیکی خانه‌مان یعنی در همین محله‌ی برزار فرستاد. کسی که مکتب را اداره می‌کرد خانمی بود موسوم به خانم‌آغا که مکتبش بیشتر اختصاص به دخترها داشت.

 

* مکتب شیخ حسین هم در آن زمان مشغول به کار بود؟

بله آن هم بود منتها سطح درس‌ها در آن مکتب بالاتر بود و جامع‌المقدمات و دیگر دروس را می‌گفتند و در مکتب خانم آغا به یاددادن قرآن و چند کتاب دیگر اکتفا می‌شد.

آن دوران هنوز خانواده‌ها به مدارس جدید اعتماد نداشتند چون علما بر منبر می‌گفتند که در مدارس جدید بچه‌ها را بی‌دین می‌کنند. از طرفی آن‌ها که به اصطلاح روشنفکرتر بودند برای مدارس جدید تبلیغ می‌کردند و مدارس جدید هم تشکیل شده بود. سال به سال تعداد دانش‌آموزان مدارس جدید اضافه می‌شد و از دانش‌آموزان مکتب‌خانه کاسته. من هم چند سالی در همان مکتب در محله‌ی برزار بودم و بعد از آن مرا بردند به دبستان رضاییه و آن‌جا ثبت نامم کردند. وقتی امتحان ورودی دادم توانستم قبولی پایه‌ی دوم را بگیرم و در کلاس سوم بنشینم. تا کلاس ششم در همان مدرسه بودم و بعد به دبیرستان قطب رفتم و چون در آن زمان فقط دیپلم علمی ارائه می‌شد من هم مشغول به تحصیل در رشته‌ی علمی شدم. البته در آن زمان دو نوع دیپلم وجود داشت دیپلم ناقص و دیپلم کامل. کسانی که قبولی کلاس پنجم داشتند به عنوان این که دیپلم ناقص گرفته‌اند اکثرا از تحصیل کناره می‌گرفتند و معمولا به دنبال گذراندن سال ششم نبودند. جالب این جاست که خیلی از آن‌ها با همان مدرک دیپلم ناقص در ادارات استخدام می‌شدند. دسته‌ای دیگر از دانش‌آموزان که به دنبال دانشگاه رفتن بودند سال ششم را هم می‌گذراندند و بعد در امتحانات دانشگاه‌ها شرکت می‌کردند. من هم در سال 1334 توانستم قبولی پنجم علمی را بگیرم و دیگر تمایلی به خواندن ششم هم نداشتم لذا به عنوان دیپلم ناقص ادبی از ادامه‌ی تحصیل چشم پوشیدم.

 

* بعد رفتید سربازی؟

بله، سال 35 و 36 را سرباز بودم و در ارتش مشهد به عنوان افسر وظیفه در نیروی پیاده خدمت می‌کردم. خدمت سربازی‌ام حدود یک سال و نیم بیشتر طول نکشید و مدتی به عنوان فرمانده‌ی گروهان، فرمانده‌ی تانک خدمت کردم و مدتی را هم در مزدوران سرخس گذراندم.

 

* خدمت سربازی‌تان که تمام شد استخدام فرهنگ شدید؟

سال 1337 بود که در دوره‌ی تربیت معلم در مشهد پذیرفته شدم و به استخدام اداره‌ی فرهنگ درآمدم. در ابتدای خدمتم تربت حیدریه به عنوان شهر محل خدمتم انتخاب کردم و راهی روستای عباس آباد فرامیشان شدم. چند سالی در آن‌جا خدمت کردم. به رسم مدرسه‌های روستایی دانش‌آموزان تمام پایه‌ها با هم سر یک کلاس می‌نشستند. مدرسه‌ی روستای محل خدمت من هم چهار پایه دانش‌آموز داشت. من هم معلم‌شان بودم و هم مدیر و هم ناظم و هم دفتردار و هم سرایدار. خودم بودم و خودم. سال 1340 بود که ازدواج کردم و بعد از مدتی تقاضانامه‌ای به رئیس فرهنگ تربت نوشتم و خواستم که به تربت حیدریه منتقل شوم. اولین محل خدمتم در تربت مدرسه‌ی نحوی در محله‌ی حُسنی بود (محله‌ای است در مرکز شهر که به خاطر وجود مزار بی‌بی حسنیه به حُسنی مشهور است) و به طور کلی مدرسه‌های مختلفی را تجربه کرده‌ام و پُست‌های مختلفی را هم. حدود هفده سال از سال‌های خدمتم را مدیر و ناظم بودم و بقیه را به عنوان معلم به کلاس رفتم.

 

* تا آخر خدمت‌تان در اداره‌ی فرهنگ بودید؟ ادامه تحصیل هم دادید؟

ادامه‌ی تحصیل در زمانی که معلم بودم اتفاق افتاد. پانزده شانزده سال سابقه‌ی تدریس و کار اداری داشتم که به فکر تکمیل تحصیلاتم افتادم. سال 1351 بود که در کلاس‌هایی که مخصوص فرهنگیان بود شرکت کردم و سال بعد موفق شدم ششم را تمام کنم و 1352 سالی بود که دیپلم گرفتم. بعد از حدود شش هفت سال باز به فکر ادامه‌ی تحصیل افتادم به مشهد رفتم و سه سال در دوره‌ی تکمیلی که معادل فوق دیپلم بود شرکت کردم و سال 1362 توانستم فوق دیپلم بگیرم. چندماهی از گرفتن این مدرک نگذشته بود که نامه‌ی بازنشستگی‌ام آمد و سال 1362 از خدمت فرهنگ بازنشسته شدم.

 

* با شعر چگونه آشنا شدید و چه شد که شاعر شدید؟

روزی در سال 1332 در کلاس انشا، معلمم از دانش‌آموزان خواست که انشایی درباره‌ی تعطیلات نوروزی بنویسند و من هم ذوقم گل کرد و آن انشا را به شعر نوشتم. وقتی شعر را در زنگ انشا خواندم معلمم خیلی تشویقم کرد و با تشویق‌های معلم انشا کم کم به شعر علاقه‌مند شدم. هنگامی که دانش‌آموز بودم معمولا همکلاسی‌هایم اولین شونده‌ی شعرهایم بودند و اغلب سر کلاس به معلم اصرار می‌کردند که آقا، مهدیزاده شعر گفته و بگذارید بخواند و من هم می‌خواندم. به همین خاطر بنا به موقیعت‌هایی که پیش می‌آمد چیزهایی سر هم می‌بستم که بعد از مدتی بیشتر دوستانم آن‌ها را حفظ می‌کردند و می‌خواندند. بعد از آن هم در زمان تحصیل و هم در زمان تدریس گاه و بیگاه شعری می‌گفتم و توسط دوستانم منتشر می‌شد. در سال 1352 با مرحوم سید علی اکبر بهشتی (شرح حال و اشعار ایشان در آرشیو وبلاگ) آشنا شدم و هم‌کلامی با این شاعر بزرگوار و تشویق‌های او باعث شد شعر را جدی بگیرم. در همین سال‌ها مادرم فوت کرد و من هم که غمگین بودم شعری در این مورد سرودم و مرحوم بهشتی وقتی شعرم را دید تشویقم کرد و از من خواست که با او در جمع دوستانه شاعران شرکت کنم. کم کم با شاعران تربت که دوستان مرحوم بهشتی بودند آشنا شدم. معمولا هر هفته همراه استاد بهشتی در منزل دوستان شاعر دور هم جمع می‌شدیم و این‌گونه بود که انجمن قطب شکل گرفت. (توضیح مفصل چگونگی شکل‌گیری انجمن شعر در تربت حیدریه در آرشیو وبلاگ)

 

* از مرحوم بهشتی بگویید.

آن شادروان از نظر اخلاقی مورد قبول تمام شعرا بود و همه او را به کمال قبول داشتند. معمولا در جلسه‌هایی که آن زمان با هم داشتیم حرف اول و آخر را مرحوم بهشتی می‌زد. مرحوم بهشتی هرگز از خودش و شعرش تعریف نمی‌کرد و همواره متواضع و فروتن بود. وقتی می‌خواست ایراد شعر کسی را بگوید خیلی ملاحظه می‌کرد و با بهترین الفاظ منظورش را می‌رساند. خدا رحمتش کند.

 

* چه تعریفی از شعر دارید.

شعر کلامی‌ است مرتب که دارای وزن و هماهنگی باشد و بیان کننده‌ی احساسات شاعر باشد.

 

* چه قالبی را بیشتر می‌پسندید.

غزل.

 

* شعر کدام شاعران را دوست دارید؟ چه کسی بر شعر شما بیشترین تاثیر را داشته است؟

از شاعران قدیم حضرت حافظ و در شعر معاصرین ملک الشعرا بهار؛ اما مرحوم بهشتی بیشترین تاثیر را بر من داشت. البته هم در شعر نمونه بود و هم در اخلاق و در هر دو مورد معلم من بود. این مرحوم چشم و چراغ شعر تربت بود.

 

* با تشکر از وقتی که گذاشتید در پایان اگر حرفی مانده است خودتان بفرمایید.

حرفی خاصی نیست اما دوست دارم این را اضافه کنم که مرحوم بهشتی را خیلی دوست داشتم و او را بهترین دوستم در تمام زندگی‌ام می‌دانم. افسوس که زود رفت. همیشه در جلسات احترام کوچک و بزرگ را نگاه می‌داشت و به احترام برخورد می‌کرد. شعرم را هم از این بزرگ‌مرد دارم و تشویق‌های او بود که مرا به شعر علاقه‌مند کرد و در این راه معلمم و همراهم بود. خدا رحمتش کند.

***

 

در زمستان سال 1392 مراسمی از طرف اداره‌ی آموزش و پرورش مراسمی برای تجلیل از پیشکسوتان عرصه‌ی فرهنگ شهرستان تربت حیدریه برگزار شد که از شش نفر از جمله آقای غلامعلی مهدیزاده تجلیل کردند.

غلامعلی مهدی‌زاده از ورزشکاران پیشکسوت در ورزش زورخانه‌ای تربت حیدریه و خراسان است و در زمینه‌ی این ورزش باستانی هم افتخارات زیادی کسب کرده است. (متاسفانه من در زمینه‌ی ورزش باستانی اطلاعاتی ندارم و ای کاش جوانان باستانی‌کار و ورزشکاران اهل تحقیق زندگی این همشهری را از دید پیشکسوت بودن در ورزش هم مورد بررسی قرار دهند و منتشر سازند)

به طور کلی آقای مهدیزاده به شرکت در جشنواره‌ها تمایل چندانی نشان نداده است اما یک بار به احترام آخوند ملا عباس تربتی در کنگره‌ای که به نام این آخوند بزرگوار در سال 1386 در تربت حیدریه تشکیل شده بود شرکت کردند و شعرشان مورد تایید اساتید قرار گرفت. ایشان تا کنون مجموعه‌ی مستقلی منتشر نکرده‌اند اما چند شعر محلی از ایشان در کتاب "فرهنگ عامه‌ی تربت حیدریه" تالیف دکتر محمد رشید در سال 1383 چاپ شده است و اشعاری هم از ایشان در کتاب "سخنوران زاوه" نوشته‌ی محمود فیروزآبادی سال 1383 و "شعر دربی" به اهتمام استاد سیدعلی موسوی سال 1390 موجود است که علاقه‌مندان می‌توانند به آن مراجعه کنند. ایشان کتاب شعر آماده‌ی چاپی هم در دست دارند که در انتشارات دانشوران رشید مراحل مقدمات چاپ را می‌گذراند.

با دعای خیر و آرزوی عمر با برکت برای این شاعر بزرگوار

بهمن صباغ زاده

 

نمونه‌ی اشعار آقای غلامعلی مهدیزاده را می‌توانید از لینک‌های زیر بخوانید:

زندگی‌نامه غلامعلی مهدیزاده

شعر محلی غلامعلی مهدیزاده

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1058 به تاریخ 930511, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده, ‌زندگی‌نامه غلامعلی مهدی‌زاده, مصاحبه
+ نوشته شده در  دوشنبه 13 مرداد1393ساعت 21:32  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 10، ساده نویسی، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

ایجاز

در این یکی دو یادداشت می‌خواهم به نکاتی درباره‌ی ایجاز در نگارش اشاره کنم‌. هرچند ایجاز، آن‌گونه که در شعر زیبا می‌افتد و ضروری می‌نماید، در نثر مورد توجه نیست‌، نثرهای موجز و فشرده زیباترند و البته کوتاه‌تر.

ولی نویسندگان ما، آن‌قدرها کوتاه نمی‌نویسند و گاه حتی بدون دلیل و موجبی‌، به اطناب می‌گرایند و البته در این اطناب‌، غالباً چیزی به معنای مطلب اضافه نمی‌شود. یکی از شکل‌های این اطناب‌، تکرار بیجای یک کلمه در جمله است‌ که در این عبارت از نوشته‌های یکی از دوستان می‌بینیم:

 گروههای دیگر کنار کشیدند و هزاره‌ها را برای «اعتراض‌» تحریک نمودند که در خیابان‌های کابل «بر علیه‌» حاکمیت «اعتراض‌» کنند و این اولین «اعتراض‌» و تظاهراتی بود که توسط هزاره‌ها «بر علیه‌» دولت دست‌نشانده برگزار شد. در این هنگام نیروهای مسلحانه‌ی رژیم تره‌کی با تانکها و نیروی مسلح به هزاره‌ها حمله کردند.

البته مشکلات این عبارت‌، بیش از اینهاست و من فهرست‌وار عرض می‌کنم‌:

1. سه بار «اعتراض‌» بدون لزوم در یک جمله‌.

2. دوبار «برعلیه‌» در یک جمله‌.

3. کاربرد «برعلیه‌» به جای «علیه‌»

4. کاربرد «برگزار» شد برای «اعتراض‌» در حالی که اعتراض برگزارشدنی نیست و فقط این فعل در این جمله برای تظاهرات مناسب است‌.

5. کاربرد «مسلحانه‌» به جای «مسلح‌» در عبارت «نیروهای مسلحانه‌» در صورتی که می‌دانیم «مسلحانه‌» قید است و نه صفت‌.

5. و باز همین «نیروی مسلح‌» عملاً تکرار شده است‌، به گونه‌ای که حاصل جمله این می‌شود: «نیروهای مسلحانه (مسلح‌) با تانکها و نیروی مسلح حمله کردند.»

6. «تانک‌» لازم نیست جمع بگیرد، چون «نیروها» خودش جمع است‌. یا باید گفت «تانکها حمله کردند» و یا باید گفت «نیروها با تانک حمله کردند». عبارت «نیروها با تانکها حمله کردند» مثل این است که بگوییم «مهمانها با قاشقها غذا خوردند.» که شاید غلط نباشد، ولی فصیح نیست‌.

7. سه بار «هزاره‌ها» نیز لازم نیست‌. می‌توان یکی را برداشت‌.

8. وقتی نویسنده می‌گوید «هزاره‌ها را برای اعتراض تحریک کردند» دیگر لازم نیست بلافاصله ادامه دهد «تا در خیابانها اعتراض کنند»، آن هم در حالتی که بلافاصله از تظاهرات سخن به میان آمده است‌.

9. حتی اگر کمی سختگیر باشیم‌، باید «خیابانها» را نیز زاید بپنداریم‌، چون معلوم است که تظاهرات در خیابان می‌شود و مثلاً بر پشت بام یا پس‌کوچه نمی‌شود.

با این تفصیل‌، من عبارت بالا را چنین می‌نگارم و گمان می‌کنم که چیزی از معنایش کاسته نشده است و البته به فصاحتش افزوده شده است‌:

گروه‌های دیگر کنار کشیدند و هزاره‌ها را تحریک کردند که اعتراض کنند و این اولین تظاهرات آنها در کابل علیه دولت دست‌نشانده بود. در این هنگام نیروهای مسلّح رژیم تره‌کی با تانک به هزاره‌ها حمله کردند.

تبدیل یک جمله‌ی چهل‌وهشت کلمه‌ای به یک جمله‌ی سی‌وچهار کلمه‌ای شاید در چشم شما آن‌قدر هم ضروری نباشد که به این همه زحمت بیرزد، ولی این را در نظر بگیرید که به این قیاس‌، یک کتاب چهارصد و هشتاد صفحه‌ای‌، به یک کتاب سیصد و چهل صفحه‌ای تبدیل می‌شود و یک مقاله پنج‌صفحه‌ای در یک مجله‌، در کمتر از سه و نیم صفحه جمع می‌شود.

پنهان نمی‌کنم که این علاقه‌ی من به کاستن از اضافات مطالب‌، کمابیش ناشی از محدودیت فضایی بوده است که ما همواره در «در دری‌» و «خط سوم‌» داشته‌ایم و می‌کوشیده‌ایم بدین ترتیب‌، تا حد امکان این مجله‌ی سنگین را سبک و صرفه‌جویانه بسازیم‌. من باری یک چهارم از یک مقاله را به گونه‌ای کم کردم که حتی یک کلمه از محتوایش کاسته نشد، درست همانند قصابی که با دقت تمام‌، مثلاً نیم کیلو چربی را از دو کیلو گوشت جدا می‌کند.

 

این یادداشت به اندازه‌ی کافی مفصّل شد و مثال‌های دیگر باقی ماند برای روزهای دیگر.

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: دوشنبه 28 خرداد ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1057 به تاریخ 930504, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 6 مرداد1393ساعت 19:19  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 9، درست نوشتن، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

درست نوشتن

در یادداشت هفتم‌، از عبارت‌هایی سخن گفتم که ساختاری شبیه «سنگ سیاه حجرالاسود» دارند، یعنی دو کلمه‌ی مترادف به موازات هم می‌آیند. و نیز گفتم که گاهی این اتفاق‌، به شکلی بسیار پنهان رُخ می‌دهد. مثلاً نویسنده در یک جمله‌، هم «هرچند» می‌آورد و هم «اما»; یا هم «اما» می‌آورد و هم «ولی‌». مثلاً در این عبارت‌، «اما» و «ولی‌» با هم آمده‌است‌، در صورتی که یکی از آنها کافی بود:

 

«امّا» داستان با زبان دو پهلو، استعاری و انعطاف‌پذیر خود به زندگی ادامه می‌دهد «ولی‌» رنجور و نحیف‌.

 

این هم چند مثال دیگر، با این یادآوری که کلمات مورد نظر را در گیومه نهاده‌ام‌:

 

«اگر» این برداشت درست باشد «در این صورت‌» نام کتاب مشاهیر تشیع در افغانستان یک نام بی‌مسما است‌.

 

«اگرچه‌» در نگاه نخست جهانی‌شدن باعث عمیق‌تر شدن شکاف و فاصله در میان افراد غنی و فقیر جامعه می‌شود، «اما» باید توجه داشت‌...

 

نگاه نویسنده به موضوعاتی مانند فقر و خرافه نیز «هرچند» تازه نیست‌، «اما» کلیشه نمی‌نماید.

 

گاهی «این گمان‌» به خواننده دست می‌دهد که «شاید» قصد نویسنده از واژه‌ی مشهور، علما و دانشمندان مشهور بوده است‌.

 

از نظر فرم و زبان‌، داستانهای این دوره «با این که‌» خود را از داستان‌نویسی سنتی جدا کرده و از تکنیکهای جدید داستان‌نویسی استفاده کرده‌اند، «اما» هنوز در مرز تجربه‌های آغازین به سر می‌برند.

عبارت بالا، چند مشکل دارد. یکی کاربرد «داستان‌ها» به جای «داستان‌نویسان‌» است که در یادداشتی دیگر بدان اشاره کردم‌. مشکل دیگر، تکرار بیجای «داستان‌نویسی‌» است‌. پس عبارت ناتندرست بالا را با حذف چند کلمه‌، می‌توان چنین بهنجار ساخت‌:

از نظر فرم و زبان‌، داستان‌نویسان این دوره ـ با این که خود را از داستان‌نویسی سنتی جدا کرده و از تکنیک‌های جدید استفاده کرده‌اند ـ هنوز در مرز تجربه‌های آغازین به سر می‌برند.

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: دوشنبه 16 خرداد ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1056 به تاریخ 930421, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 23 تیر1393ساعت 16:54  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

2- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 8، هماهنگی در اجزای جمله، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

آیین نگارش، نگارش 8، هماهنگی در اجزای جمله، محمدکاظم کاظمی

هماهنگی در اجزای جمله

در یکی دو یادداشت پیش‌، از لزوم رابطه میان اجزای جمله‌، از جوانب مختلف سخن گفتیم‌. بحث امروز ما نیز تا حدی پیوسته به گذشته است‌، یعنی ضرورت هماهنگی میان فاعل و فعل‌، از نظر جمع و مفرد بودن‌، و این چیزی است که بسیاری از نویسندگان ما به دلایل مختلف از آن غافل می‌مانند. من در ویرایش‌هایم بسیار با این پدیده روبه‌رو هستم و اینک فقط چند نمونه می‌آورم با توضیحاتی در صورت لزوم‌. (فعل‌های ناهماهنگ را در گیومه می‌گذارم‌.)

 

1. از سوی دیگر «شهروندان‌» و «قاطبه مردم‌» نیز حق دارند که مطالبات خود را به طریق قانونی و با شیوه‌ی مسالمت‌آمیز به گوش دولت «برساند» و توجه دولت را به معضلات موجود در جامعه‌ی معطوف «کند».

 

2. «فراخنای‌» حوزه‌ی کار و پژوهشهای سایمن کریچلی در برگیرنده‌ی فلسفه‌ی مدرن اروپا، پدیدارشناسی‌، فلسفه و ادبیات‌، روانکاوی‌، علم اخلاق و سیاست‌، هایدگر، فروید، دریدا، لویناس و لاکان «اند».

کلمه‌ی کلیدی و مسندالیه جمله‌، «فراخنا» است‌. یعنی جمله چنین پیکره‌ای دارد: «فراخنای ... دربرگیرنده‌ی ... اند.» و چون «فراخنا» مفرد است‌، فعل اسنادی آن نباید جمع باشد. پس باید چنین نوشت‌:

«فراخنای‌» حوزه‌ی کار و پژوهش‌های سایمن کریچلی در برگیرنده‌ی فلسفه‌ی مدرن اروپا، پدیدارشناسی‌، فلسفه و ادبیات‌، روانکاوی‌، علم اخلاق و سیاست‌، هایدگر، فروید، دریدا، لویناس و لاکان «است‌».

حالا چرا دوست نویسنده‌ی ما «اند» به کار برده‌بود؟ شاید چون از چند چیز مختلف اسم برده بود مثل فلسفه و ادبیات و روانکاوی و... گمان کرده بود که فعل اسنادی را هم باید جمع ببندد.

 

در عبارت زیر، نیز گویا چنین اتفاقی افتاده است‌، یعنی نویسنده برای «روشنفکر» فعل «تماشا کرده‌اند» آورده است‌:

«روشنفکر» افغانی به دلیل تأثیرپذیری از محیط و تعامل و تغافل حاکم بر ذهن اجتماعی‌، مفهوم رسالت ملی را نوعاً در آیینه منافع و علایق قومی‌، سمتی محیطی‌، جناحی و ایدئولوژیکی تماشا «کرده‌اند».

 

«تعداد» نیروهای دولتی که برای سرکوب شورشیان فرستاده شدند، به 35 هزار نفر «می‌رسیدند».

در عبارت بالا، همین جمع و مفرد به شکل مخفی‌تری رخ داده است‌. چون نویسنده از «نیروها» اسم برده‌، گمان کرده است که باید «می‌رسید» را هم جمع ببندد، و از این غفلت کرده که «می‌رسید» به کلمه‌ی «تعداد» برمی‌گردد و بنابراین‌، باید مفرد باشد. وقتی جمله را چنین خلاصه کنیم‌، عیب آن آشکار می‌شود «تعداد ... به 35 هزار نفر می‌رسیدند». پس باید چنین نوشت‌:

«تعداد» نیروهای دولتی که برای سرکوب شورشیان فرستاده شدند، به 35 هزار نفر «می‌رسید».

البته اگر کلمه‌ی «تعداد» در کار نباشد و «نیروها» فاعل باشند، فعل باید جمع بسته شود، مثلاً چنین‌:

«نیروهای‌» دولتی که برای سرکوب شورشیان فرستاده شدند، 35 هزار نفر «بودند».

تا اینجا، ما از این عبارت‌، رفع مشکل کردیم‌. حالا اگر بخواهیم آن را زیباتر و شیواتر بنویسیم چه می‌کنیم‌؟ من این را ترجیح می‌دهم‌.

35 هزار نفر نیروی دولتی برای سرکوب شورشیان فرستاده شدند.

حُسن این عبارت این است که قسمت کلیدی «35 هزار نفر» به ابتدای جمله آمده است و بیش از شکل سابق توجه خواننده را به خود منعطف می‌کند.

 

و این هم موردی بسیار مشابه بالا:

دشمنانم که شمارشان چندان کم نیستند اگر از این راز هولناک با خبر گردند چه خواهند گفت‌؟

در اینجا نیز، «کم‌بودن‌» به «شمار» بر می‌گردد، پس باید مفرد باشد. در واقع ما دو جمله داریم‌. در یکی فاعل «دشمنان‌» است و فعل آن «باخبرگردند» و این درست است‌. جمله‌ی دیگر، یک جمله‌ی معترضه است «شمارشان چندان کم نیستند» و اینجا، فعل و فاعل مطابقت ندارند. اگر این جمله معترضه را در میان خطهای تیره قرار دهیم‌، عیب کار آشکار می‌شود:

دشمنانم ـ که شمارشان چندان کم نیستند ـ اگر از این راز هولناک با خبر گردند چه خواهند گفت‌؟

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: دوشنبه 7 خرداد ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1055 به تاریخ 930414, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 15 تیر1393ساعت 19:23  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

کنفرانس ادبی؛ توحید؛ زینب برجی نژاد

در ادامه مقاله‌ای از خانم زینب برجی نژاد که در سایت پژوهشکده‌ی باقرالعلوم درج شده است و مباحث مطرح شده در این جلسه‌ی تفسیر قرآن را به طور مشروح در بر دارد را با هم می‌خوانیم:

این کلمه در اصل (وحد) است و دارای دو استعمال می‌باشد؛ یکی آنکه، اسم استعمال می‌شود به معنی یکی و بکنفر است و استعمال دوم اینکه وصف باشد یعنی یکتا و بی همتا و این استعمال بذات باریتعالی اطلاق می‌شود[1] [2]و یا بمعنای کسیکه شریکی در خلقت ندارد[3] و بمعنای عبادت خداوند یکتا است که ضد شرک است[4] و یا ایمان به خدایی که شریکی ندارد.[5]

  توحید در اصطلاح به معنای، علم و اقرار به یکتایی خدای تعالی و شریک نداشتن در صفات اوست[6] و به عنوان یک اصل اعتقادی بمعنای یگانه دانستن و یکتا شمردن خدا است.[7]

 

اصل توحید در قرآن:

  در قرآن کریم کلمة «توحید» و مشتقات آن؛ مثل «وَحّدَ»، «یُوَحِدُ»، «موَحّد» اصلاً به کار نرفته است، اگر سراسر قرآن را بررسی کنید، حتی یک مورد کلمة «توحید» یافت نمی‌شود و نیز مشتقات آن هم در قرآن نیامده است، بلکه آن اصلی که قرآن بعنوان اساسی‌ترین اصل معرفی می‌کند با عبارات زیر ذکر شده است:

1-    قل هو الله احد: بگو او خدای یکتاست (اخلاص/1)

2-    انما الهکم الهٌ واحد: به راستی که تنها معبود شما،‌معبود یکتاست (کهف/110)

3-    اعبدو الله مالکم من اله غیره: خدا را عبادت کنید، غیر از خدا معبودی برای شما نیست. (اعراف/59)

4-    لا اله الا الله: هیچ معبودی جز خدا نیست. (صافات/35)

5-    لا اله الا هو: هیچ معبودی جز او نیست. (بقره/163)

  آنچه که قرآن به عنوان نخستین اصل مطرح می‌کند این است که باید معتقد باشیم، «خدایی جز اله واحد نیست» و باید جز «الله» را پرستش نکنیم؛ «الهکم اله واحد» و «لقد بعثنا فی کل امه رسولاً أن اعبدو الله واجتبوا الطاغوت» و به یقین، در هر امتی رسولی را مبعوث کردیم، تا خدا را عبادت کنید و از طاغوت اجتناب کنید. (نحل/36) این سرلوحة دعوت انبیاء است؛ پرستش الله و اجتناب از طاغوت.[8]

 

توحید در روایات:

از ائمه اطهار-علیهم السلام- با تعابیر مختلف نقل شده که سعادت دنیا و آخرت، ‌مرهون توحید است. از جمله اینکه« کلمة لا اله الا الله» بهای بهشت است.[9]

امام رضا(ع) در روایتی می‌فرماید: «اول مرتبه از عبادت خدا، شناخت اوست و ریشة شناختن خدا، یگانه دانستن اوست.»[10]

 

دلائل توحید:

1-  هماهنگی: بهترین و ساده‌ترین دلیل توحید، وجود نظم و هماهنگی عجیب بین موجودات است. هماهنگی در میان اجزاء یک ساختمان، مقاله‌های یک کتاب، سطرهای یک نامه بهترین دلیل آن است که سازنده و نویسنده یکی است. توازن و تناسب در آفرینش بهترین و ساده‌ترین دلیل یکتایی اوست. ضعف‌ها با قدرت‌ها، حمله‌ها با دفاع‌ها، خشونت‌ها با عاطفه‌ها، چنان بهم آمیخته که انسان را گیج می‌کند و در جمع یک نظام هماهنگی را به وجود آورده است.

2-  خداوند كمال مطلق است و هيچ حد و مرز و اندازه­اي در او راه ندارد ، آفريدگاري كه ازلي و ابدي است، پروردگاري كه زمان و مكان مخلوق اوست، جز يكي نمي­تواند باشد. اگر به معنا نامحدود و نامتناهي بودن خداوند توجه كنيم مي­فهميم كه نامحدود جز يكي نمي­تواند باشد؛ زيرا تعداد موجب محدوديت و متناهي بودن است.

 

مراتب توحید:

1-  توحید در «وجوب وجود»: نخستین مرتبه از مراتب توحید، توحید در «وجوب وجود» است، به این معنا که موجودی جز «الله» وجودی از خود ندارد. یعنی تنها او است که وجودش ذاتاً ضروری است و سایر موجودات، وجودشان از او است.[11]

2- توحید در «خالقیت»: دومین مرتبه از مراتب توحید، توحید در خالقیت است؛ یعنی آفریننده‌ای جز الله نیست که نتیجه طبیعی مرتبة قبلی توحید است. آیات زیادی از قرآن کریم دلالت بر این مرتبه از مراتب  توحید دارد.( زمر/ 62، روم/40)

3-  توحید در «ربوبیت تکوینی» یعنی بعد از اینکه پذیرفتیم آفرینندة جهان یکی است، آیا غیر از خدا کسی دست اندر کار تدبیر جهان است که بدون ارادة او در تدبیر جهان مؤثر باشد؟ اگر کسی قائل به این باشد که جهان را «الله» آفریده ولی بعد از آفرینش، ارادة جهان به دست کسی دیگر است... این همان شرک در ربوبیت یا تدبیر است. در این مرحله، موحّد کسی است که معتقد باشد همانگونه که جهان در آفرینش نیازی به غیر «الله» ندارد، تدبیر و اداره و ربوبیت تکوینی جهان هم منحصر به اوست.

4-  توحید در «ربوبیت تشریعی»: این مرتبه از توحید به این معنا است که حالا که آفرینندة ما خداست، اختیار وجود ما به دست اوست و تدبیر زندگی ما هم استقلالاً از اوست معتقد باشیم به اینکه جز او حق فرمان دادن و قانون وضع کردن برای ما ندارد. هر کس دیگری بخواهد به دیگری دستور بدهد، باید به اجازة «الله» باشد، هر قانون باید به پشتوانة امضا و اجازة الهی رسمیت پیدا کند. این، توحید در «ربوبیت تشریعی» است. شواهدی از آیات قرآن بر این مطلب دلالت دارد. (نساء/ 59 و مائده/ 44)

5-  توحید در «الوهیت و معبودیت»:‌ یعنی کسی جز «الله» سزاوار پرستش نیست. این هم، نتیجة طبیعی همان اعتقادات قلبی است، وقتی هستی ما از «الله» ‌است اختیار وجود ما به دست اوست، تأثیر استقلالی در جهان از اوست، حق فرمان دادن و قانون وضع کردن هم منحصر به اوست، دیگر جای پرستش برای کسی دیگر باقی نمی‌ماند. چون پرستیدن، در واقع اظهار بندگی کردن و خود را بی چون و چرا در اختیار کسی قرار دادن است و اظهار اینکه من مال تو هستم، یعنی: بندگی همین را افاده می‌کند، چنین امری نسبت به کسی سزاوار است که او واقعاً مالک باشد.[12]

6-  توحید در «عبادت»: یعنی اینکه انسان در مقام عمل، کسی جز «الله» را نپرستد و در مقابل غیر او سر تسلیم فرود نیاورد، «ایاک نعبد» (الفاتحه/ 5)

برخی از آیاتی که بر این مطلب دلالت دارند عبارتند از: (اسراء/ 23 و حج/77 و مؤمنون/ 23)

7-  توحید در «استعانت»: این مرتبه از مراتب توحید به این معنا است که عملآً انسان از کس دیگری جز «الله» کمک نخواهد. وقتی ما مؤثر حقیقی را «الله» شمردیم، ‌معنایش این است که جز به ارادة او، سود و زیان به ما نمی‌رسد، آن وقت از چه کسی کمک خواهیم گرفت؟ «ایاک نعبد و ایاک نستعین» (الفاتحه/5)

بسیاری از آیات قرآن کریم بعد از امر به پرستش خدا، امر به توکل بر خدا کرده است؛ (هود/ 123 و توبه/ 129)

8- توحید در «خوف»:‌این مرتبه یعنی انسان جز از «الله» نترسد؛ وقتی مؤثر حقیقی اوست دیگر از که بترسیم؟ کس دیگر کاره‌ای نیست، قدرتی ندارد تا من از او بترسم، هر تاثیری از اوست، دیگران، ابزارند و مجرای کارند. موحد کامل کسی است که جز از «الله» نترسد.[13]

آیات زیادی در قرآن وجود دارد که حول محور توحید در خوف بحث می‌کند (آل عمران/ 175 و احزاب/ 39)

9- توحید در «رجاء»: به این معنا است که امیدی جز «الله» نداشته باشیم. و این نتیجة اعتقاد به «ربوبیت تکوینی» است، اگر واقعاً معتقدیم که مؤثر حقیقی در جهان خداست، امید به چه کسی داشته باشیم؟ کسی دیگر که اصالتاً کاره‌ای نیست، پس امیدها باید منحصراً به او باشد.

10- توحید در «محبت»: کسی که معتقد باشد که همة کمالها و جمالها اصالتاً از خداست، محبت او هم اصالتاً به خدا تعلق می‌گیرد، دیگر کمالها و جمالها عاریه‌ای است، ما محبتی به هر کسی داشته باشیم بواسطة آن است که کمالی یا جمالی دارد، وقتی دانستیم که این کمالها و جمالها عاریه‌ای است و آن کسی که کمال ذاتی و جمال ذاتی دارد فقط «الله» است، نباید جز او را اصالتاً دوست داشت.

موحد کامل کسی است که دل تنها در گرو محبت خدا دارد و اگر کسی دیگری را دوست دارد؛ در شعاع محبت خدا و به خاطر خدا باشد.[14]

11- توحید در «وجود استقلالی خدا» (شهود نیازمندی تمام شئون هستی به الله). بالاخره توحید می‌رسد به جائی که انسان عیناً مشاهده می‌کند که کل هستی و تمامی شئون هستی نیازمند به «الله» است بلکه جز نیاز، چیزی نیست اگر معرفت انسان و ایمانش کاملتر شود به حدی می‌رسد که این حقیقت را «مشهود» می‌کند و می‌یابد.[15]

 

زمینه‌های توحید:

برای دستیابی به مراتب توحید، عوامل و زمینه­های مختلفی وجود دارد که در اینجا چند نمونه ذکر می­شود:

1- خوف از عذاب الهی: «بگو آیا غیر خدا را ولی خود انتخاب کنم؟ (خدایی) که آفرینندة آسمانها و زمین است؛ اوست که روزی می‌دهد و از کسی روزی نمی‌گیرد. بگو من مأمورم که نخستین مسلمان باشم، و (خداوند به من دستور داده که) از مشرکان نباش. بگو: من (نیز) اگر نافرمانی پروردگارم کنم، از عذاب روزی بزرگ (روز رستاخیز) می‌ترسم» (انعام. 14-15)

حضرت موسی (ع) در این آیه بیان می‌دارد که بگو من یقین دارم و می‌ترسم که اگر امر خدا را ترک و او را معصیت کنم یا غیر او را ولی خود قرار داده، پرستش کنم، در آن روز بزرگ و هولناک که دلها را به طپش می‌افکند، یعنی روز قیامت، گرفتار عذاب خدا شوم.[16]

2- تعقل: «(هنگامیکه ابراهیم را حاضر کردند) گفتند: آیا تو با خدایان ما این کار را  کرده‌ای؟ گفت: بلکه این کار را بزرگشان کرده است؛ از آنها بپرسید اگر سخن می‌گویند. آنها به وجدان خویش بازگشتند؛ (به خود) گفتند: حقا که شما ستمگرید» (انبیاء 64-63-62)

 این آیات اشاره دارد که ابراهیم(ع) با دعوت به تعقل، بت پرستان را تکان داد، وجدان خفتة آنها را بیدار کرد و همچون طوفانی که خاکستر‌های فراوان را از روی شعله‌های آتش برگیرد و چنانکه قرآن می‌گوید: به وجدان و فطرتشان بازگشتند و به خود گفتند حقا که ظالم و ستمگرید.[17]

3- فضل خدا: «من از آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی کردم. برای ما شایسته نبود چیزی را همتای خدا قرار دهیم؛ این از فضل خدا بر ما و بر مردم است؛ ولی بیشتر مردم شکرگزاری نمی‌کنند.» (یوسف/38)

آری یکی از موهبت‌ها و فضل خدا بر خاندان نبوت این است که مقام یکتاپرستی را به آنها عطا فرموده است و آنها در مقابل این موهبت و نعمت سپاسگذاری می‌کنند. خداوند مهربان توفیق این موهبت و نعمت را برای مابقی مردم عطا فرموده ولی اکثر آنان از این موقعیت برخوردار نمی‌شوند.[18]

5- کیفر: «(ای پیامبر) برای آنان مثالی بزن، آن دو مرد، که برای یکی از آنها در باغ از انواع انگورها قرار دادیم و گرداگرد آن دو (باغ) را با درختان نخل پوشاندیم، هر دو باغ میوه آورده بود، این باغ، درآمد فراوانی داشت، به همین جهت به دوستش چنین گفت: من از نظر ثروت از تو برتر و از نظر نفرات نیرومندترم. در حالیکه نسبت به خود ستمکار بود در باغ خویش گام نهاد و گفت: من گمان نمی‌کنم هرگز این باغ نابود شود. و باور نمی‌کنم قیامت برپا گردد... به هر حال عذاب الهی فرا رسید و تمام میوه‌های آن نابود شد و او به خاطر هزینه‌هایی که در آن صرف کرده بود، پیوسته دستهای خود را به هم می مالید و می‌گفت:‌ای کاش کسی را همتای پروردگارم قرار نداده بودم و...» (کهف/ 45 تا 32)

 

آثار توحید:

با توجه به منابع دینی آثار متعددی را می­توان برای این صفت ذکر کرد که در اینجا چند نمونه آورده می­شود:

1-  آرامش: «و دلهایشان را محکم ساختیم در آن موقع که قیام کردند و گفتند: پروردگار ما، پروردگار آسمانها و زمین است؛ هرگز غیر از او معبودی را نمی‌خوانیم...» (کهف/14) کلمة ربط به معنای محکم بستن است و «ربط بر دلها» کنایه از سلب اضطراب و قلق از آنهاست.[19]

2-  اجابت دعا: «وذوالنون (یونس) را (به یاد آور) در آن هنگام که خشمگین (از میان قوم خود) رفت و چنین می‌پنداشت که ما بر او تنگ خواهیم گرفت؛ (اما موقعی که در کام نهنگ فرو رفت) در آن ظلمت‌ها صدا زد: (خداوندا) جز تو معبودی نیست، منزهی تو! من از ستمکاران بودم. اما دعای او به اجابت رساندیم و از آن اندوه نجاتش بخشیدیم، و اینگونه مؤمنان را نجات مي‌دهیم.» (انبیاء/ 87-88) این یک برنامة اختصاصی برای یونس نبود بلکه هر کس از مؤمنان از تقصیر خویش، عذر به درگاه خدا آورد و از ذات پاکش مدد و رحمت طلبد، دعایش را مستجاب و اندوهش را برطرف خواهیم کرد.[20]

3-  ثمربخشی اعمال: «این، هدایت خداست که هر کس از بندگان خود را بخواهد با آن راهنمایی می‌کند، و اگر آنها مشرک شوند، اعمال (نیکی) که انجام داده‌اند، نابود می‌گردد (و نتیجه‌ای از آن نمی‌گیرند). (انعام/88)

شرک عامل محو و باطل شدن کارهاست. در سنت الهی، تبعیض نیست. حتی اگر پیامبران شرک ورزند، تنبیه می‌شوند و این اقرار به یکتایی خداوند است که به اعمال ثمره می‌دهد.[21]

4-  عبادت: «ما نوح را به سوی قومش فرستادیم؛ او به آنان گفت: ای قوم من! (تنها) خدای یگانه را پرستش کنید، که معبودی جز او برای شما نیست... (اعراف/59)

از این آیه به خوبی استفاده مي‌شود که بت پرستی مهمترین خار بر سر راه سعادت همة انسانها بوده است و این باغبانهای توحید (پیامبران الهی) برای تربیت انواع گلها و درختان پرثمر در سرزمین جوامع انسانی قبل از هر چیزی دامن به کمر می‌زند تا با داس تعلیمات سازندة خود این خارهای مزاحم را ریشه کن سازند.[22]

5-  عطایای خدا: «.. هنگامیکه از آنان و آنچه غیر خدا می‌پرستیدند کناره‌گیری کرد، ما اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم؛ و هر یک را پیامبری (بزرگ) قرار دادیم. و از رحمت خود به آنان عطا کردیم؛ و برای آنها نام نیک و مقام برجسته‌ای (در میان همة امتها) قرار دادیم.» (مریم/48-49-50)

 هنگامیکه مریم از بت پرستان کناره‌گیری کرد و بسوی ارض مقدس رفت، فرزندی چون اسحاق و فرزند زاده‌ای چون یعقوب به او بخشیده شد و سوز هجران و فراق خویشاوندان را با بخشیدن فرزندان، تسکین داد و آنها را نیز زیور نبوت بیاراست و خداوند آنها را در میان مردم مورد احترام قرار داد و نام نیکوی آنها، زبانزد خاص و عام گردید. پیروان همة ادیان، ابراهیم و ذریة او را دوست مي‌دارند و ثناخوان آنها هستند و آنها را تابع دین خود مي‌دانند.[23]

6-    مصونیت از شیطان: «چرا که او، بر کسانیکه ایمان دارند و بر پروردگارشان توکل می‌کنند، تسلطی ندارد» (نحل/99)

تسلط شیطان بر مردمانی است که او را دوست داشته و به تحریک او به خدای خود شریک آورده‌اند و شیطان را دوست می‌دارند و اطاعت او مي‌کنند و وسوسة او را قبول مي‌کنند.[24]

7-  سبقت در خیر: «وآنها که به پروردگارشان شرک نمی‌ورزند، و آنها که نهایت کوشش را در انجام طاعات به خرج مي‌دهند.... چنین کسانی در خیرات سرعت می‌کنند و از دیگران پیشی می‌گیرند.» (مؤمنون61-60-59) از صفات مؤمنین است که تنها به خدا ایمان دارند و برای او شریک نمی‌گیرند و به رسولان او و به روز جزا هم ایمان دارند، و به همین جهت عمل صالح انجام مي‌دهند و در خیرات و اعمال صالح سرعت نموده، و به سوی آن سبقت مي‌جویند، یعنی از دیگران پیشی می‌گیرند.[25]

 

موانع توحید:

1-  تکبر و غرور: «ما نوح را به سوی قومش فرستادیم؛ او به آنها گفت: ای قوم من! خدای یکتا را بپرستید....جمعیت اشرافی (و مغرور) از قوم نوح که کافر بودند گفتند: این مرد جز بشری همچون شما نیست، که می‌خواهد بر شما برتری جوید، اگر خدا مي‌خواست (پیامبری بفرستد) فرشتگانی نازل می‌کرد؛ ما چنین چیزی را هرگز در نیاکان خود نشنیده‌ایم.» (مؤمنون/ 24-23)

2-  تقلید کورکورانه: «گفتند آیا به سراغ ما آمده‌ای که تنها خدای یگانه را بپرستیم، و آنچه را پدران ما می‌پرستیدند، رها کنیم؟...» (اعراف/ 70) همانطور که آیه بیان می‌کند سطح افکار آنان به قدری پایین بود که از پرستش خدای یگانه وحشت داشتند و پراکندگی و تعدد خدایان را برای  خود، مایه افتخار می‌پنداشتند.[26]

3-  جهل: «آنها غیر از خداوند، چیزهایی را می‌پرستند که او هیچگونه دلیلی بر آن نازل نکرده است و چیزهایی که علم و آگاهی به آن ندارند...» (حج/71) یکی از روشن‌ترین دلائل بطلان شرک و بت پرستی این است که هیچگونه دلیل عقلی و نقلی بر جواز این عمل دلالت نمی‌کند. آنها معبودهایی را می‌پرستند که علم و دانشی به حقانیت آنها ندارند یعنی نه از طریق دستور الهی و نه از طریق دلیل عقلی هیچ حجت و برهانی برای کار خود مطلقا ندارند.[27]

4- محیط شرک: «و بنی اسرائیل را (سالم) از دریا عبور دادیم؛ (ناگاه) در راه خود به گروهی رسیدند که اطراف بتهایشان، با تواضع و خضوع، گرد آمده بودند. (در این هنگام بنی اسرائیل) به موسی گفتند: تو هم برای ما معبودی قرار ده همانگونه که آنها معبودانی دارند. گفت: شما جمعیتی جاهل و نادان هستید.» (اعراف/ 138) شک نیست که بنی اسرائیل قبل از مشاهدة این گروه بت پرستان زمینة فکری مساعدی بر اثر زندگی مداوم در میان مصریان بت پرست برای این موضوع داشتند ولی مشاهدة این صحنه گویا جرقه‌ای شد که زمینه‌های قبلی خود را نشان دهند اما در هر حال این جریان نشان مي‌دهد که انسان تا چه اندازه، تحت تاثیر محیط قرار دارد.[28]

5- هوای نفس: (موسی به سامری گفت: تو چرا این کار را کردی؟ گفت: من چیزی دیدم که آنها ندیدند؛ من قسمتی از آثار رسول (و فرستادة خدا) را گرفتم و سپس آن را افکندم و اینچنین (هوای) نفس من این کار را در نظرم جلوه داد» (طه/ 95-96) برای برطرف کردن انحراف ابتدا باید ریشة انحراف را بررسی کرد (فبما خطبک سامری) باید با منحرفان و مفسدان فرهنگی برخورد کرد .طراحان انحراف از جهل مردم ااستفاده می‌کنند و حتی از مقدسات نیز سوء استفاده می‌کنند. اگر هنر با هوای نفس همراه باشد، بالاترین خطرهاست.[29]


***

[1] . قرشی، سید علی اکبر؛ قاموس قرآن، تهران،‌ انتشارات دار الکتب الاسلامیه، 1371، چاپ ششم، ج 1، ص 34.

[2] . راغب، اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، دمشق بیروت، انتشارات دارالعلم الدار الشامیه، 1412، چاپ اول، ج 1، ص 858.

[3] . طریحی، فخرالدین؛ مجمع البحرین، تهران، کتابفروشی مرتضوی، 1375، چاپ سوم، ج 3، ص 157.

[4] . رضا، مهیار؛ فرهنگ ابجدی عربی- فارسی،تهران،اسلامی،  1376،  ص 272.

[5] . فراهیدی، خلیل بن احمد؛ العین، قم، انتشارات هجرت،1410، چاپ دوم، ج 3، ص 286.

[6] . هاشمی رفسنجانی؛ برگزیده فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب، 1387، چاپ اول، ص 93.

[7] . مصباح یزدی، محمد تقی؛ معارف قرآن، قم، مؤسسه در راه حق، ص 48.

[8] . مصباح یزدی، محمدتقی؛ معارف قرآن، ص 48.

[9] . الصدوق؛ التوحید، قم المقدسه، مؤسسه النشر الاسلامی، التابعه لجماعه المدرسین، 1416، چاپ ششم، ص 21، ح 13.

[10] . همان، ص 34، ح 2.

[11] . مصباح یزدی، محمدتقی؛ معارف قرآن، ص 49.

[12] . فرّخی، اسماعیل؛ توحید در اخلاق، قم، انتشارات پارسایان،‌1377، چاپ اول، ص 50.

[13] . مصباح یزدی، محمد تقی، معارف قرآن، ص 51.

[14] . همان، ص 51.

[15] . فرخی، اسماعیل، توحید در اخلاق، ص 115.

[16] . طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی نفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، 1372، چاپ سوم، ج 8، ص 29.

[17] . مکارم شیرازی، ناصر، نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1374،‌چاپ اول، ج 13، ص 439-440

[18] . نجفی خمینی، محمد جواد، به تفسیر آسان، تهران، انتشارات اسلامی، 1388، چاپ اول، ج 8، ص 116.

[19] . طباطبایی، محمد حسین، المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، جامعه مدرسین، 1417، چاپ پنجم، ج 13، ص 348.

[20] . مکارم شیرازی،‌ناصر، نمونه، ج 13، ص 487.

[21] . قرائتی، محسن، تفسیر نور؛ تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1383، چاپ یازدهم، ج 3، ص 304.

[22] .نجفی خمینی، محمدجواد، تفسیر آسان، ج 5، ص 237.

[23] .طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی نفسیر القرآن، ج 15، ص 177.

[24] . کاشانی، ملا فتح الله؛ منهج الصادقین فی الزام المخالفین،‌تهران، کتابفروشی محمد حسن معلمی، 1336، ج 5، ص 224.

[25] . طباطبایی، محمد حسین؛ نفسیر المیزان، ج 15، ص 57.

[26] . مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، ج 6، ص 230.

[27] .همان، ج 14، ص 169.

[28] . همان، ج 6، ص 335.

[29] . قرائتی، محسن؛ تفسیر نور، ج 7، ص 385-384.

***

منبع: سایت پژوهشکده باقرالعلوم ع


برچسب‌ها: تفسیر قرآن, کنفرانس ادبی, تفسیر موضوعی قرآن
+ نوشته شده در  چهارشنبه 11 تیر1393ساعت 10:56  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ نگاهی به شعری از شادروان نجمه زارع؛ محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

خبر به دورترین نقطه‌ی جهان برسد

نخواست او به من خسته ـ بی‌گمان ـ برسد

شکنجه بیشتر از این‌؟ که پیش چشم خودت‌

کسی که سهم تو باشد، به دیگران برسد

چه می‌کنی؟ اگر او را که خواستی یک عمر

به راحتی کسی از راه ناگهان برسد...

رها کنی‌، برود، از دلت جدا باشد

به آن‌که دوست‌تَرَش داشته‌، به آن برسد

رها کنی‌، بروند و دو تا پرنده شوند

خبـر به دورترین نقطه‌ی جهان برسد

گلایه‌ای نکنی‌، بغض خویش را بخوری‌

که هق‌هق تو مبادا به گوششان برسد

خدا کند که‌... نه‌! نفرین نمی‌کنم‌، نکند

به او، که عاشق او بوده‌ام‌، زیان برسد

خدا کند فقط این عشق از سرم برود

خدا کند که فقط زود آن زمان برسد

این غزل را من باری در جایی دیدم و آن‌قدر برایم متمایز و برجسته به نظر آمد که مطلعش را بیشتر و پیشتر از نام شاعرش به خاطر سپردم‌. باری در میان جمعی از دوستان‌، خبر درگذشت نابهنگام «نجمه زارع‌« را شنیدم‌، ولی این خبر آن‌گاه برایم تکان‌دهنده شد که توأم شد با این تکمله که سراینده‌ی غزل «خبر به دورترین نقطه‌ی جهان برسد».

باری‌، این غزل از روان‌شاد نجمه زارع‌، آتشفشانی از عواطف است‌، ولی نه با فورانی یک‌دَم‌، بلکه پیوسته و متوالی که در طول غزل امتداد می‌یابد و دَم به دَم قوی‌تر می‌شود.

شایسته است که پیش از بحث درباره‌ی دیگر جوانب این شعر، نگاهی به ساختار معنایی‌اش بیفکنیم و بنگریم که در این ساحت‌، چه بدایعی در آن می‌توان یافت‌.

این غزل‌، عاشقانه است‌، ولی یک عاشقانة خاص و عینی‌. یعنی از آن دسته شعرهایی نیست که در آنها فقط کلیّاتی از مفاهیم عاشقانه مطرح می‌شود و با یک اظهار محبت کلّی خاتمه می‌یابد. در اینجا شاعر یک حالت خاص عاشقانه را ترسیم کرده‌است‌، چیزی که اکنون به «عشق مثلّث» شهرت یافته و البته از دستاویزهای غالب اصحاب سینما در عصر حاضر است‌.

البته این مفهوم در شعر کهن ما نیز بی‌سابقه نیست‌. در مجموع هر جا که پای «رقیب‌» به میان می‌آید، به نوعی عشق مثلث در کار است‌. ولی تفاوت اصلی در این میان‌، این است که رقیب در شعر قدیم ما غالباً کلّی و حتی قدری اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد. او همیشه آدمی است بدجنس و بدذات که هیچ‌گاه نیز از هاله‌ی ابهام بدر نمی‌آید و هیچ توصیف دیگری جز همین که معشوق را از چنگ عاشق می‌رباید، از او نمی‌یابیم‌. از این گذشته‌، احساس عاشق نسبت به او معلوم است که تنفّر است‌، ولی احساس خود معشوق نسبت به رقیب به خوبی ترسیم نمی‌شود. گویا معشوق متاعی است که در میان عاشق و رقیب مبادله و یا بر سر آن جنگ و دعوا می‌شود. حتی درست‌تر بگوییم‌، نقش رقیب در این شعرها پررنگ‌تر از خود معشوق است‌. معشوق در اینجا آدمی است بی‌اختیار، ناپایدار و دهان‌بین‌. {ن و: در میان باید به این نکته توجه داشت که رقیب که در شعر فارسی آمده است معنای امروزی است را ندارد یعنی به معنی کسی که با دیگری رقابت می‌کند نیست، در واقع رقیب کسی است که مانند دربان و حاجب و محافظ و آن‌که امروزه بادیگارد گفته می‌شود}

ولی در این شعر از نجمه زارع‌، رقیب یک انسان معمولی است‌، کسی همانند خود عاشق‌، و حتی شاید از خود او برای آن معشوق شایسته‌تر است‌، چنان که معشوق او را از شاعر بیشتر دوست می‌دارد «به آن که دوست‌ترش داشته‌، به آن برسد». از سویی دیگر، شاعر با همه شکنجه‌ای که احساس کرده است‌، باز هم آنان را دو پرنده می‌داند. چنین نیست که معشوق‌، کبوتری باشد، مثلاً در چنگال باز یا عقاب‌. آنها از یک جنس‌اند و با هم پرواز می‌کنند. به واقع اینجا انتخاب معشوق در کار است‌، نه آدم‌ربایی رقیب‌. چنین است که شعر، بسیار صادقانه و طبیعی می‌نماید، نه تصنّعی و اغراق‌آمیز.

این رفتار صادقانه و طبیعی‌، در کل‌ّ شعر موج می‌زند. به واقع هیچ‌یک از این سه تن‌، از دایرة انسانهای معقول و معمولی محیط ما بیرون نمی‌شوند. نمی‌دانم این توصیف را درباره‌ی نمایشنامه‌های شکسپیر در کجا خواندم که در آنها، انسانها هیچ‌گاه از قالب انسانهای طبیعی بیرون نمی‌شوند و رفتارهایشان نیز هیچ‌گاه خارق‌العاده نیست‌. به همین سبب‌، خواننده‌ی این آثار، می‌تواند ماجرا را کاملاً واقعی پنداشته و حتی این وقایع را با زندگی خود نیز مقایسه کند; و این چیزی است که مثلاً در آثار ویکتور هوگو نیست‌، چون در آنجا غالب قهرمانان‌، آدم‌هایی غیرمعمول‌اند با رفتارهایی خارق‌العاده‌.

باری‌، هیچ‌یک از این سه ضلع مثلث در این شعر رفتار یا شخصیتی اغراق‌آمیز ندارد. شاعر با این که این رویداد را همانند یک شکنجه تلقی می‌کند، می‌پذیرد که بالاخره محبت میان آن دو ضلع دیگر بیشتر بوده است‌. و باز او با وجود این شکنجه‌، آن‌قدر خویشتندار هست که نخواهد حتی هق‌هق او را بشنوند. اما با این خویشتنداری‌، گاهی هوای نفرین می‌کند و باز محبتی که دارد مانع این کار می‌شود. به واقع در اینجا او را درگیر دو حس‌ّ متضاد می‌یابیم که هیچ یک بر دیگری غلبه نمی‌یابد و این‌، از لطایف این غزل است‌.

به واقع این غزل برخوردار از یک احساس ساده و یکنواخت نیست‌، بلکه ترکیبی از احساس‌های گوناگون و گاه متضاد را در خود دارد و حفظ چنین حالتی در یک شعر، بسیار سهل نیست‌.

این زیر و رو شدن و تغییر احساس در بیت‌های متوالی‌، به غزل تنوّع و کششی دلپذیر داده است‌. شعر از توصیف رنج و حسرت شروع می‌شود، به بغض و گلایه می‌رسد و تا سرحدّ نفرین پیش می‌رود، ولی این احساس دوباره به دوستی برگشت می‌کند و در نهایت به یأسی امیدوارانه می‌رسد. شاعر چون نمی‌تواند این تضاد احساسی را تحمل کند، در نهایت آرزومند فراموش کردن این ماجرا می‌شود و بی‌صبرانه آن روز را انتظار می‌کشد.

اینجا نیز سخن شاعر طبیعی و بر مبنای عواطف عموم انسان‌هاست‌. او یک قهرمان نیست تا بخواهد همه عمر را با آن عشق‌ِ سوخته سر کند. از آن طرف هم چنان ضعیف نیست که آرزوی مرگ کند و تیشه بر سر خویش بزند. او همانند بسیاری از کسانی که از وصالی نومید شده‌اند، آرزومند فراموش کردن این ماجرا و ادامه‌ی یک زندگی طبیعی است‌.

این تضاد ظریف را ملاحظه کنید. شاعر در جایی می‌گوید «کسی که سهم تو باشد به دیگران برسد»، یعنی معشوق را از آن‌ِ خود می‌داند، در حالی که در جایی دیگر اعتراف کرده است که «به آن که دوست‌ترش داشته‌، به آن برسد». گویا شاعر با وقوف به این حقیقت‌، باز هم معشوق را سهم خود می‌داند و این نیز از خصایل انسان‌هاست که در این امور، به آسانی تسلیم یک رویداد منطقی نمی‌شوند.

ویژگی‌هایی که تا کنون برشمردیم‌، قوّت نفوذ این غزل را افزایش داده است‌. شعر حکایت یک انسان واقعی است نه یک قهرمان‌، پس می‌تواند همه انسان‌های واقعی را به کار آید و پناهگاه عاطفی‌شان در لحظاتی باشد که چنین حالتی را تجربه می‌کنند. واقعیت این است که بیشتر مردم امروز، از جنس لیلی و مجنون و شیرین و فرهاد نیستند. از جنس کسانی‌اند که در این غزل توصیف شده‌اند. پس این هم‌ذات‌پنداری (اگر اصطلاح را درست به کار برده باشم‌) بهتر صورت می‌پذیرد.

می‌پذیرم که این حالت‌، این عشق مثلث‌، یک حالت خاص است و به همین لحاظ، ممکن است شعر فقط برای کسانی کاربرد خاص عاطفی یابد که چنین ماجرایی داشته‌اند. طبعاً ما در اینجا با یک محدودیت حوزه‌ی کاربرد شعر روبه‌روییم‌، ولی از جانبی دیگر، در این موقعیت خاص‌، شعر قدرت نفوذ بسیاری می‌یابد، چون توصیفی عینی و دقیق دارد.

خوب است قضیه را با مثالی دیگر روشن کنم‌. تصویر «مرگ‌» در غالب شعرهای ما کلّی و عام است‌، یعنی مرثیه‌های ما، غالباً به درد همه آنانی که کسی را از دست داده‌اند، می‌خورند. ولی اگر شاعری نوع خاصی از مرگ (مثلاً مرگ بر اثر تصادف در یک بزرگراه‌) را توصیف کند، این شعرش محدودیت حوزه‌ی کاربرد خواهد داشت و فقط کسانی را به کار می‌آید که با چنان مرگی روبه‌رو شده‌اند. ولی در عوض برای همان گروه از عزاداران‌، بسیار ملموس و تأثیرگذار است‌. به واقع اینجا دامنه‌ی کاربرد کمتر، ولی قوت نفوذ بیشتر می‌شود.

در این غزل‌، آشکارا، عاطفه بر دیگر عناصر شعر غلبه دارد. شعر گاه فاقد هر تصویری است و نیز از هنرمندیهای زبانی و موسیقیایی بهره‌ی چندانی ندارد و حتی گاه مختصر خللی از این جهات می‌یابد، چنان که در اینجا ما ناچاریم «ا» کلمه‌ی «این‌» را در تلفظ محسوب داریم‌، در حالی که بهتر بود در «از» ادغام شود و به صورت «ازین‌» خوانده شود.

شکنجه بیشتر از این؟ که پیش چشم خودت‌

کسی که سهم تو باشد، به دیگران برسد

ولی با این‌همه‌، شعر را از نظر ساختار، استوار می‌یابیم و برخوردار از ریزه‌کاری‌های بلاغی‌. مطلع شعر بسیار تکان‌دهنده است‌، مخصوصاً مصراع اول‌. با این مصراع‌، شاعر روایت را از نیمه آغاز می‌کند. سپس آنچه را از نظر زمانی پیش از آن اتفاق افتاده است‌، در بیت‌های بعد می‌آورد. این مصراع‌، باری دیگر در موقعیت طبیعی خودش در بستر روایت تکرار می‌شود و این هم یک تکرار زیباست‌، چون ما همیشه عادت کرده‌ایم که مصراع مطلع را در پایان شعر بشنویم (یعنی همان ردّالمطلع که از صنایع کهن شعر فارسی است و البته در غزل امروز هم به نوعی احیا شده است‌.) ولی اینجا این ردّالمطلع در بیتی غیر از مقطع اتفاق می‌افتد و این خالی از لطفی نیست‌.

شعر روایی است‌، ولی این روایت به کمک توصیف واقعی رخدادها پیش نمی‌رود، بلکه به کمک بیان احساسات شاعر پیش می‌رود. در واقع شاعر با شرح گام به گام احساسش‌، داستان را نیز به صورت غیرمستقیم پیش می‌برد. این دقیقاً برخلاف روشی است که مثلاً وحشی بافقی در مسمط معروف «دوستان شرح پریشانی من گوش کنید» در پیش گرفته است‌. درونمایه‌ی هر دو شعر، شبیه هم است‌، ولی در آنجا روایت کاملاً خطی و سنتی است و حتی گاهی کسل‌کننده‌، با مقدمه و مؤخره‌ای کاملاً کلیشه‌ای‌.

و باز نکته‌ی دیگر در غزل "نجمه زارع" ‌، این است که شاعر زمان گذشته را روایت می‌کند، ولی فعل‌ها همه مربوط به آینده‌اند و این هم خالی از غرابتی نیست‌.

و بالاخره این شعر، از یک خاصیت مهم بلاغی برخوردار است‌، حُسن مطلع و در عین حال‌، اوج گرفتن لحظه به لحظه‌ی شعر. بسیاری شعرها حُسن مطلع دارند و گاه به واسطه‌ی همان مطلع خویش مشهور می‌شوند، همانند غزل «آمدی جانم به قربانت ولی حالا چرا؟» از مرحوم شهریار. ولی به تدریج‌، همانند شعله‌ای روی به خاموشی می‌گذارند. ولی در غزل نجمه زارع‌، با آن‌که مطلع برجسته است‌، اوج عاطفی غزل‌، در اواخر آن است‌. بیت‌ها همانند پتک‌هایی‌اند که هر بار محکم‌تر کوبیده می‌شوند.

کلام آخر این که ما البته هیچ‌گاه نمی‌توانیم مدعی شویم که شاعر از یک تجربه‌ی واقعی زندگی خویش سخن می‌گوید. چه بسا که شعر هیچ زمینه‌ی تجربی در شاعرش نداشته است‌، ولی مهم این است که او توانسته است این حالت را درست دریابد و درست توصیف کند و همه احساسات متضاد حاصل از آن را به تصویر بکشد. این برای ما مهم است و آموزنده‌.

محمد کاظم کاظمی

 

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1054 به تاریخ 930407, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 9 تیر1393ساعت 12:18  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 7، درست نوشتن، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

آیین نگارش، نگارش 7، درست نوشتن، محمدکاظم کاظمی

درست نوشتن

شاید عبارت مشهور «سنگ سیاه حجرالاسود» را شنیده‌اید و خود نیز از نوشتن چنین عبارتی خودداری می‌کنید، چون «حجرالاسود» همان «سنگ سیاه‌» است و بدین ترتیب‌، این عبارت‌، می‌شود «سنگ سیاه سنگ سیاه‌».

ولی ما گاه نظیر این کار را به صورت‌هایی پنهان‌تر، می‌کنیم و عبارت‌هایی می‌نویسیم که هرچند این عریانی را ندارد، با کمی دقت‌، از همین دست است‌. مثلاً یکی از دوستان‌، در جایی فعل «به وقوع می‌پیوندد» را برای «واقعه‌» به کار برده است‌، بدون دقت در این که «واقعه‌» و «وقوع‌» از یک ریشه‌اند و «واقعه‌»، شکل به وقوع پیوسته‌ی یک کار است‌.

 

این واقعه در سالهای 457 ـ 438 م در زمان حکومت یزدگرد دوم پادشاه ساسانی به وقوع می‌پیوندد.

و من‌، در ویرایش‌، فعل «رخ می‌دهد» را به جای «به وقوع می‌پیوندد» نهادم‌.

این واقعه در سال‌های 457 ـ 438 م در زمان حکومت یزدگرد دوم پادشاه ساسانی رخ می‌دهد.

 

و در جایی دیگر، نویسنده‌ای‌، گفته است که «داستانها خود را از داستان‌نویسی سنتی جدا کرده و از تکنیکهای جدید داستان‌نویسی استفاده کرده‌اند.» ببینید:

از نظر فرم و زبان‌، داستان‌های این دوره با این که خود را از داستان‌نویسی سنتی جدا کرده و از تکنیک‌های جدید داستان‌نویسی استفاده کرده‌اند، اما هنوز در مرز تجربه‌های آغازین به سر می‌برند.

به واقع‌، دوست ما، «داستان‌» را به جای «داستان‌نویس‌» آورده است‌.

 

در اینجا نیز شکل مخفی‌تر این «سنگ سیاه‌...» دیده می‌شود:

توده‌ها نیازمند شنیدن مفاهیمی هستند که استعدادشان‌، توان درک شرایط اجتماعی‌شان و ظرفیت هضم آن را داشته باشد.

«استعداد» در واقع همان «توان‌» است‌. پس نمی‌توان گفت «استعداد کسی توان درک دارد» بلکه باید گفت «خود آن کس توان درک دارد.» و یا «آن کس‌، استعداد درک دارد.» پس از میان «استعداد» و «توان‌» باید یکی را انتخاب کرد و من «توان‌» را انتخاب کردم‌:

توده‌ها نیازمند شنیدن مفاهیمی هستند که توان درک شرایط اجتماعی و ظرفیت هضم آن را داشته باشند.

 

و این هم یکی دیگر.

به همین دلیل هم ترتیب قرار گرفتن نویسندگان در کتاب بر اساس تاریخ تولد آنان تنظیم شده است‌.

اینجا، «ترتیب‌» و «تنظیم‌» چنین حالتی دارند. خلاصه‌ی سخن نویسنده این است‌: «ترتیب‌، تنظیم شده است‌.» در حالی که این نه «ترتیب‌»، بلکه «خود اسم نویسندگان‌» است که تنظیم می‌شود. این عبارت را چنین می‌توان اصلاح کرد:

به همین دلیل هم ترتیب قرار گرفتن نویسندگان در کتاب بر اساس تاریخ تولد آنان است‌.

در یک ویرایش جدی‌تر، می‌توان به همین شیوه ادامه داد و «قرارگرفتن‌» را هم برداشت‌.

به همین دلیل هم ترتیب نویسندگان در کتاب‌، براساس تاریخ تولد آنان است‌.

و این «ترتیب‌»، خود «قرارگرفتن‌» را هم می‌رساند. (درباره‌ی این «قرارگرفتن‌»های ناخوشایند نیز گویا در یادداشت سوم از این سلسله‌، صحبت کردیم‌.)

  

یک یادآوری.

ملاحظات دوستان درباره این سلسله نوشته‌ها همواره مایه مسرت من بوده است. از این میان جناب «باختر» با ریزبینی تمام این مباحث را تعقیب کرده‌اند که سپاسگزارشان هستم. فقط به گمان من، منظور اصلی من از این نوشته‌ها برای ایشان بسیار روشن نشده است. ایشان پنداشته‌اند که بحث اصلی من بر سر فعل‌های مرکب است، یعنی مثلاُ «نوشتن» به جای «نوشته کردن» و امثال این‌ها. ولی من به واقع بر سر توجه بر معانی کلمات بحث دارم. برای من «نوشته‌کردن» ناخوشایند نیست، بلکه «نوشته نمودن» ناخوشایند است. یعنی به نظر من در فعل مرکب، باید اجزای فعل با همدیگر و با مفعول سازگار باشند. این که من «گذاشتن» را در مواردی بر «قراردادن» ترجیح می‌دهم به خاطر مرکب بودن «قراردادن» ‌نیست، بلکه از این روی است که ممکن است آن مفعول اصلاُ «قرارگرفتنی» نباشد. پس‌ این که می‌گوییم «مزار شریف در شمال افغانستان قرار دارد» از این ناحیه مشکل دارد.

البته پنهان نمی‌کنم که من طبیعتاُ طرفدار ساده‌نویسی هستم، به ویژه در نثرهای علمی و آموزشی. مسلماُ گاهی نگرش من در این مورد، متأثر از این پسند و سلیقه نیز هست.

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: دوشنبه 4 خرداد ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1052 به تاریخ 930324, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 25 خرداد1393ساعت 19:6  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ سفرهای سعدی؛ حسن امداد؛ قسمت دوم

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

در جلسه‌ی مثنوی‌خوانی دو هفته پیش معرفی کتاب به عهده‌ی من بود و من هم کتاب شریف گلستان سعدی را انتخاب کردم و برای معرفی به جلسه‌ی انجمن مثنوی‌خوانی بردم و به دوستان معرفی کردم. در توضیح کتاب و این‌که چه شد که سعدی گلستان را تالیف کرد در دیباچه‌ی گلستان به قلم خود سعدی شرحی آمده است اما من تصمیم گرفتم کمی بیشتر به زندگی سعدی بپردازم و به همین دلیل از چند مقاله استفاده کردم و مطالبی را نوشتم و با خود به جلسه بردم. یکی از جالب‌ترین مقاله‌هایی که استفاده کردم این مقاله بود که راجع به سفرهای سعدی نوشته شده. حیفم آمد شما را از خواندنش محروم کنم. هفته‌ی گذشته اولین قسمت از همین مطالب را در جلسه‌ی شنبه‌شب‌ها عنوان کردم و با دیگر دوستانم کمی در خصوص زندگی سعدی و سفرهایش صحبت کردیم و این هفته قسمت پایانی این مقاله را با هم می‌خوانیم.

 

سفرهای سعدی؛ حسن امداد

ادامه از قسمت اول...

سعدی‌ در سال‌ 655 هـ.ق. کتاب‌ بوستان‌ یا سعدی‌نامه‌ را که‌ اغلب‌ قطعات‌ آن‌ را در ضمن‌ سفرها گفته‌ بود، تدوین‌ کرد و به‌ پاس‌ خدمات‌ اتابک‌ ابوبکر بن ‌سعد، به‌ او تقدیم‌ نمود و آن‌ را ارمغان‌ سفر خود برای‌ دوستان‌ نیز شمرد و در ضمن‌ سبب ‌تألیف‌ بوستان‌ چنین‌ فرمود:

در اقصای‌ عالم‌ بگشتم‌ بسی

‌به‌سر بردم‌ ایام‌ با هر کسی‌

تمتع‌ به‌ هر گوشه‌ای‌ یافتم ‌

ز هر خرمنی‌ خوشه‌ای‌ یافتم‌

چو پاکان‌ شیراز خاکی‌ نهاد

ندیدم‌ که‌ رحمت‌ بر این‌ خاک‌ باد

تولای‌ مردان‌ آن‌ پاک‌بوم‌

برانگیختم‌ خاطر از شام‌ و روم‌

دریغ‌ آمدم‌ ز آن‌ همه‌ بوستان

‌تهی‌‌دست‌ رفتن‌ سوی‌ دوستان‌

به‌ دل‌ گفتم‌ از مصر قند آورم

‌برِ دوستان‌ ارمغانی‌ بَرَم‌

مرا گر تهی‌ بود از آن‌ قند دست‌

سخن‌های‌ شیرین‌تر از قند هست‌

نه‌ قندی‌ که‌ مردم‌ به‌ صورت‌ خَورند

که‌ در باب‌ معنی‌ به‌ کاغذ برند

سعدی‌ سال‌ بعد در 656 هـ.ق. گلستان‌ را نیز به‌ نام‌ اتابک‌ ابوبکر بن‌ سعد آراست‌ و در مقدمه‌ی‌ آن‌، امنیت‌ و آبادی‌ پارس ‌را نیز در سایه‌ی‌ وجود خدمات‌ او دانست‌ چنان‌که‌ گفته‌ است‌:

اقلیم‌ پارس‌ را غم‌ از آسیب‌ دهر نیست

تا بر سَرَش‌ بُوَد چو تویی‌ سایه‌ی‌ خدا

امروز کس‌ نشان‌ ندهد در بسیط‌ خاک‌

مانند آستان‌ درت‌ مأمن‌ رضا

بر توست‌ پاس‌ خاطر بیچارگان‌ و شُکر

بر ما و بر خدای‌ جهان‌‌آفرین‌ جزا

یا رب‌ ز بادِ فتنه‌ نگه‌دار خاکِ‌ پارس

چندان‌که‌ خاک‌ را بُوَد و باد را بقا

سعدی‌ در زمان‌ اتابک‌ ابوبکر بن‌ سعد با احترام‌ و آسایش‌ به‌ سر می‌برد. اتابک‌ ابوبکر به‌ سال‌ 658 هـ.ق. درگذشت‌ و شیراز و فارس‌ بار دیگر دچار آشفتگی‌ و آشوب‌ شد.

شهرت‌ سعدی‌ روز به‌ روز افزون‌تر می‌شد تا جایی‌ که‌ مورد حسادت‌ شاعران‌ صاحب‌‌نام‌ و با نفوذ قرار گرفت‌. از جمله‌ مجد همگر ملک‌الشعراء دربار اتابکان‌ چنان‌ با او رشک‌ می‌بُرد که‌ در داوری‌ بین‌ خود، امامی‌ هروی‌ و سعدی‌ در پاسخ‌ خواجه‌ شمس‌الدین‌ جوینی‌، صاحب‌دیوان‌ و جمعی‌ دیگر، امامی‌ هروی‌ را در شعر و شاعری‌ بر سعدی‌ ترجیح‌ داد. در ضمن‌ یک‌ رباعی‌ گفته‌ است‌:

در شیوه‌ شاعری‌ به‌ اجماع‌ اُمَم‌

هرگز من‌ و سعدی‌ به‌ امامی‌ نرسیم‌

سعدی‌ با اینکه‌ مورد حسادت‌ شاعران‌ منتقد قرار گرفته‌ بود و شاید هم‌ تهدیداتی‌ از جوانب‌ دیگر به‌ او می‌شد، ناگزیر علیرغم‌ میل‌ باطنی‌ و با رنجیدگی‌ خاطر، در حدود 662 هـ.ق. در سن‌ بین‌ 55 و 60 سالگی‌ سفر دوم‌ را به‌ سوی‌ بغداد آغاز کرد.

این‌ ملال‌ خاطر و رنجیدگی‌ از غزلی‌ که‌ به‌ صورت‌ شکوائیه‌ و به‌ نام‌ صاحب دیوان‌ در همان‌ زمان‌ سرود، کاملاً آشکار است‌:

دلم‌ از صحبت‌ شیراز به‌ کلی‌ بگرفت ‌

وقت‌ آن‌ است‌ که‌ پُرسی‌ خبر از بغدادم‌

هیچ‌ شک‌ نیست‌ که‌ فریاد من‌ آنجا برسد

عجب‌ ار صاحب دیوان‌ نرسد فریادم‌

سعدیا حُب‌ّ وطن‌ گر چه‌ حدیثی‌ است‌ صحیح

نتوان‌ مُرد به‌ سختی‌ که‌ من‌ اینجا زادم‌

هم‌چنین‌ دو قصیده‌ که‌ به‌ نظر می‌رسد هم‌ زمان‌ آن‌ غزل‌، در مدح‌ صاحب‌دیوان‌ سرود، که‌ در ضمن‌ آن‌ آزردگی‌ خاطر خود را چنین‌ بیان‌ کرده‌ است‌:

به‌ صدر صاحب‌ دیوان‌ ایلخان‌ نالم‌

که‌ در ایاسه‌‌ی او جور نیست‌ بر مسکین‌

میان‌ عرصه‌ی‌ شیراز تا به‌ چند آخر

پیاده‌ باشم‌ و دیگر پیادگان‌ فرزین‌؟

ز روزگار به‌ رنجم‌ چنان‌ که‌ نتوان‌ گفت

به‌ خاک‌ پای‌ خداوند روزگار، یمین‌

ولی‌ به‌ یک‌ حرکت‌ از زمانه‌ خرسندم ‌

که‌ روزگار به‌ سر می‌رود به‌ شدّت‌ و لین‌

دوای‌ خسته‌ و جبر ِ شکسته‌ کس‌ نکند

مگر کسی‌ که‌ یقینش‌ بود به‌ روز ِ یقین‌

در قصیده‌ی‌ شکوائیه‌ دیگری‌ در مدح‌ صاحب دیوان‌، از دست‌ حاسدان‌ و دشمنان‌ چنین‌ می‌گوید:

به‌ هیچ‌ یار مده‌ خاطر و به‌ هیچ‌ دیار

که‌ برّ و بحر فراخ‌ است‌ و آدمی‌ بسیار

چو ماکیان‌ به‌ در خانه‌ چند بینی‌ جور

چرا سفر نکنی‌ چون‌ کبوتر ِ طیّار؟

چو طاعت‌ آری‌ و خدمت‌ کنی‌ و نشناسند

چرا خسیس‌ کنی‌ نفس‌ خویش‌ را مقدار؟

چو دوست‌ جور کند بر من‌ و جفا گوید

میان‌ دوست‌ چه‌ فرق است‌ و دشمن‌ خونخوار؟

دهان‌ خصم‌ و زبان‌ حسود نتوان‌ بست

رضای‌ دوست‌ به‌ دست‌آر و دیگران‌ بگذار

سرانجام‌ سعدی‌ با ملال خاطر شیراز را ترک‌ می‌کند و در بدو ورود وطن {ن و: خروج از وطن}‌ خود می‌گوید:

کس‌ این‌ کند که‌ ز یار و دیار برگردد؟

کند، هر آینه‌ چون‌ روزگار برگردد

به‌ زیر سنگ‌ حوادث‌ کسی‌ چه‌ چاره‌ کند

جز اینقدر که‌ به‌ پهلو چو مار برگردد

گر از دیار به‌ صورت‌ ملول‌ شد سعدی

گمان‌ مبر که‌ به‌ معنی‌ ز یار برگردد

 

سعدی‌ دگر بار از وطن‌، عزم‌ سفر کردی‌ چرا؟

از دست‌ آن‌ ترک‌ خطا، یرقو به‌ قاآن‌ می‌برم‌

وقتی‌ که‌ با حسرت‌ شیراز را ترک‌ می‌کند، از سوز دل‌ می‌گوید:

می‌روم‌ وز سر ِ حسرت‌ به‌ قفا می‌نگرم

خبر از پای‌ ندارم‌ که‌ زمین‌ می‌سپرم‌

می‌روم‌ بی‌ دل‌ و بی‌ یار و، یقین‌ می‌دانم‌

که‌ من‌ بی‌ دل‌ و بی‌ یار نه‌ مرد سفرم‌

خاک‌ من‌ زنده‌ به‌ تأثیر هوای‌ لب‌ توست

سازگاری‌ نکند آب‌ و هوای‌ دگرم‌

بَصَر روشنم‌ از سرمه‌‌ی خاک‌ در توست‌

حشمت‌ خاک‌ تو من‌ دانم‌، کاهل‌ بصرم‌

گر به‌ دوری‌ِ سفر از تو جدا خواهم‌ ماند

شرم‌ بادم‌ که‌ همان‌ سعدی‌ کوته‌نظرم‌

به‌ قدم‌ رفتم‌ و ناچار به‌ سر بازآیم‌

گر به‌ دامن‌ نرسد، چنگ‌ قضا و قدرم‌

از قفا سیر نگشتم‌ من‌ بیچاره‌ هنوز

می‌روم‌ وز سر حسرت‌ به‌ قفا می‌نگرم‌

سعدی‌ وقتی‌ که‌ به‌ بغداد رسید، خواجه‌ شمس‌الدین‌ جوینی‌ با برادرش‌ عطاملک‌ در تبریز بودند. پس‌ از رفتن‌ به ‌زیارت‌ مکه‌، راه‌ تبریز را در پیش‌ گرفت‌. اگر تقریرات‌ ثلاثه‌ را معتبر بدانیم‌، در آنجا بعد از دیدار با آن‌ دو برادر، به‌ خدمت ‌ابا آقاخان‌ رسیده‌ است‌.

پس‌ از چندی‌ به‌ سوی‌ روم‌ رهسپار شد و به‌ نوشته‌ی‌ افلاکی‌ در مناقب‌العارفین‌، در قرنیه‌ به‌ حضور مولوی‌ صاحب مثنوی‌ رسید. سفر دوم‌ سعدی‌ معلوم‌ نیست‌ چه‌ مدت‌ به‌ طول‌ کشیده‌ است‌. این‌ بار، با اشتیاقی‌ تمام‌تر به‌ سوی‌ شیراز بازگشت‌. همچنان‌ که‌ گفته‌ بود، با قدم‌ رخت {ن و: رفت}‌ و با سر به‌ وطن‌ مألوف‌ بازگردید:

سعدی‌ اینک‌ به‌ قدم‌ رفت‌ و به‌ سر باز آمد

مفتی‌ ملت‌ اصحاب‌ نظر باز آمد

فتنه‌‌ی شاهد و سودازده‌ی‌ باد بهار

عاشق‌ نغمه‌‌ی مرغان‌ سحر باز آمد

سال‌ها رفت‌ مگر عقل‌ و سکون‌ آموزد

تا چه‌ آموخت‌ کز آن‌ شیفته‌تر باز آمد

عقل‌ بین‌ کز بر سیلاب‌ غم‌ عشق‌ گریخت

عالمی‌ گشت‌ و به‌ گرداب‌ خطر باز آمد

تا بدانی‌ که‌ به‌ دل‌ نقطه‌ی‌ پابرجا بود

که‌ چو پرگار بگردید و به‌ سر باز آمد

خاک‌ شیراز همیشه‌ گل‌ خوشبوی‌ دهد

لاجرم‌ بلبل‌ خوشگوی‌ دگر باز آمد

پای‌ دیوانگی‌اش‌ بُرد و سر ِ شوق آورد

منزلت‌ بین‌ که‌ به‌ پا رفت‌ و به‌ سر بازآمد

جُرمناک‌ است‌، ملالت‌ مکنیدش‌ که‌ کریم

بر گنهکار نگیرد چو ز در بازآمد

نی‌ چه‌ ارزد دو سه‌ خرمُهره‌ که‌ در پیله‌ی‌ اوست

خاصه‌ اکنون‌ که‌ به‌ دریای‌ گهر بازآمد

چون‌ مسلم‌ نشدش‌ مُلک‌ هنر چاره‌ ندید

به‌ گدایی‌ به‌ در اهل‌ هنر بازآمد

 

المنّه‌لله‌ که‌ نمردیم‌ و بدیدیم‌

دیدارعزیزان‌ و به‌ خدمت‌ برسیدیم‌

در سایه‌ی‌ ایوان‌ سلامت‌ ننشینیم

‌تا کوه‌ و بیابان‌ مشقّت‌ نبردیم‌

 

عمرها در پی‌ مقصود به‌ جان‌ گردیدیم

دوست‌ در خانه‌ و ما گِرد جهان‌ گردیدیم‌

خود سراپرده‌ی‌ قدرش‌ ز مکان‌ بیرون‌ بود

آن‌ که‌ ما در طلبش‌ جمله‌ مکان‌ گردیدیم‌

***

منبع:

سایت سعدی شناسی

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1051 به تاریخ 930317, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 18 خرداد1393ساعت 17:49  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ سفرهای سعدی؛ حسن امداد؛ قسمت اول

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

در جلسه‌ی مثنوی‌خوانی هفته‌ی گذشته معرفی کتاب به عهده‌ی من بود و من هم کتاب شریف گلستان سعدی را انتخاب کردم و برای معرفی به جلسه‌ی انجمن مثنوی‌خوانی بردم و به دوستان معرفی کردم. در توضیح کتاب و این‌که چه شد که سعدی گلستان را تالیف کرد در دیباچه‌ی گلستان به قلم خود سعدی شرحی آمده است اما من تصمیم گرفتم کمی بیشتر به زندگی سعدی بپردازم و به همین دلیل از چند مقاله استفاده کردم و مطالبی را نوشتم و با خود به جلسه بردم. جالب‌ترین مقالاتی که استفاده کردم این مقاله بود که راجع به سفرهای سعدی نوشته شده. حیفم آمد شما را از خواندنش محروم کنم. این هفته همین مطالب را در جلسه‌ی شنبه‌شب‌ها عنوان کردم و با دیگر دوستانم کمی در خصوص زندگی سعدی و سفرهایش صحبت کردیم.

 

سفرهای سعدی؛ حسن امداد

از خلال‌ نوشته‌ها و سروده‌های‌ سعدی‌، چنین‌ برمی‌آید که‌ او در طول‌ حیات‌ خود، دوبار شیراز را به‌ مقصد سفر ترک‌ کرده‌ است‌. سفر اول‌ او، به‌ منظور ادامه‌ی‌ تحصیل‌ در مدرسه‌‌ی نظامیه‌ی‌ بغداد در حدود سال‌ 621 هـ ق در جوانی‌ صورت‌ گرفته است‌. آن‌ زمان‌ مصادف‌ با حمله‌ی‌ سلطان‌ غیاث‌الدین‌ پیرشاه‌ پسر ِ سلطان‌ محمد خوارزمشاه‌ به‌ فارس‌ بوده‌ است‌.

بعضی‌ از پژوهندگان‌ احوال‌ و زندگی‌ سعدی‌ مانند شادروانان‌ استاد محمد محیط‌ طباطبایی‌ و هانری‌ ماسه‌ نوشته‌اند که سعدی‌ در جوانی‌ به‌ اصفهان‌ رفته‌ و از آنجا از راه‌ ری‌ و نیشابور، خراسان‌ و مرو، عازم‌ کاشغر و سپس‌ هندوستان‌ شده‌است‌. این‌ نظریه‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌رسد. زیرا سعدی‌ پس‌ از بازگشت‌ از سفر طولانی‌ به‌ شیراز، در ضمن‌ قطعه‌ای‌ از خاطره‌‌ی هنگام‌ سفر خود از شهر و دیار خویش‌ چنین‌ یاد می‌کند:

برون‌ رفتم‌ از تنگ‌ تُرکان‌ چو دیدم‌

جهان در هم‌ افتاده‌ چون‌ موی‌ زنگی‌

تنگ‌ ترکان‌ که‌ هنوز به‌ همین‌ نام‌ است‌، در جنوب‌ شیراز مابین‌ کازرون‌ و ساحل‌ خلیج فارس‌ واقع‌ شده‌ است‌ و مسیر او از راه‌ کاروان‌‌رو، از شیراز به‌ کازرون‌، تنگ‌ ترکان‌، کمارج‌، خشت‌، تَوّج‌، مهرویه‌ و بندر سنیز در جنوب‌ بهبهان‌ و بعد بصره‌ بوده‌ و سپس‌ از آنجا راهی‌ بغداد شده‌ است‌. پس‌ از ورود به‌ بغداد، در مدرسه‌ی‌ نظامیه‌ به‌ ادامه‌ی‌ تحصیل‌ اشتغال‌ورزیده‌ است‌.

سعدی‌ به‌زودی‌ در اثر داشتن‌ حِدّت‌ ذهن‌ و حافظه‌‌ی قوی‌ و بیان‌ فصیح‌ به‌ عنوان‌ مُعید یا استادیار، درس‌ها را برای طُلّاب‌ و دانشجویان‌ تکرار می‌کرد و از طرف‌ مدرسه‌ مقرری‌ دریافت‌ می‌نموده‌ است‌:

مرا در نظامیه‌ اِدرار بود

شب‌ و روز تلقین‌ و تکرار بود

سعدی‌ از همان‌ اوایل‌ ادامه‌ی‌ تحصیل‌ در بغداد، بنا به‌ معمول‌ زمان‌، به‌ دیدار بعضی‌ از فاضلان‌ می‌رفت‌ و با آنان آشنایی‌ پیدا می‌کرد. یکی‌ از این‌ فاضلان‌ ابوالفرج‌ بن‌ جوزی‌ دوم‌ بود که‌ بارها سعدی‌، از محضر او کسب‌ فیض‌ نموده است‌. سعدی‌ گاهی‌ هم‌ به‌ خانقاه‌ سهرودیه‌ به‌ حضور شیخ‌شهاب‌الدین‌ سهروردی‌ صاحب‌ کتاب‌ عوارف‌ المعارف‌ و سرسلسله‌ی‌ فرقه‌ سهروردیه‌ می‌رسید و به‌ وی‌ اظهار ارادت‌ می‌کرد.

سعدی‌ دوازده‌ سال‌ آخر عمر شیخ‌ شهاب‌الدین‌ را در بغداد درک‌ کرده‌ و بعضی‌ از عقاید عرفانی‌ او را در بوستان‌ وگلستان‌ آورده‌ است‌. شیخ‌ شهاب‌الدین‌ به‌ سال‌ 632 هـ.ق. در بغداد درگذشت‌. به‌نظر می‌رسد که‌ سعدی‌ چندی‌ پس‌ ازگذشت‌ او، مانند واعظان‌ راستین‌ و سالکان‌ طریق‌، همراه‌ کاروان‌ حجاج‌ از راه‌ کوفه‌ به‌ مدینه‌ و مکه‌ رفت‌ و پس‌ از به‌ جای‌آوردن‌ مناسک‌ حج‌ به‌ بغداد بازگشت‌.

از آثار او پیداست‌ که‌ چندین‌ بار به‌ سفر حج‌ رفته‌ است‌ و خاطره‌ی‌ آن‌ سفرها را در گلستان‌ و بوستان‌ در ضمن‌حکایت‌ها بارها آورده‌ است‌ که‌ فهرست‌وار به‌ پاره‌ای‌ از آنها اشاره‌ می‌کنیم‌:

1- در حکایت‌ 11 باب‌ دوم‌ گلستان‌: «شبی‌ در بیابان‌ مکه‌ از بی‌خوابی‌ پای‌ رفتنم‌ نماند».

2- در حکایت‌ 26 باب‌ دوم‌: «وقتی‌ در سفر حجاز، طایفه‌ جوانان‌ صاحبدل‌ همدم‌ من‌ بودند».

3- در حکایت‌ 16 باب‌ دوم: «پیاده‌ای‌ سر و پا برهنه‌ با کاروان‌ حجاز از کوفه‌ به‌ درآمد و همراه‌ ماشد».

4- در حکایت‌ 19 باب‌ سوم‌: «هرگز از دور زمان‌ ننالیدم‌ و روی‌ از گردش‌ آسمان‌ درهم‌ نکشیدم‌، مگر وقتی‌ که‌ پایم برهنه‌ بود و استطاعت‌ پای‌پوشی‌ نداشتم‌، به‌ جامع‌ کوفه‌ درآمدم‌ دلتنگ‌«.

5- در حکایت‌ 18 باب‌ پنجم‌: «خرقه‌پوشی‌ در کاروان‌ حجاز همراه‌ ما بود».

6- در حکایت‌ 12 باب‌ هفتم‌: «سالی‌ نزاعی‌ در میان‌ پیادگان‌ حج‌ افتاده‌ بود و داعی‌ در آن‌ سفر پیاده‌، انصاف‌، در سر و روی‌ هم‌ افتادیم‌ و داد فسق‌ و جدال‌ بدادیم‌«.

در یکی‌ از این‌ سفرها از راه‌ یمن‌ به‌ مکه‌، در رفتن‌، یا بازگشتن‌ مدتی‌ در صنعا که‌ شهری‌ خوش‌ آب‌ و هوا بود، اقامت‌گزید. دراین‌ شهر بود که‌ فرزند دلبند خود را از دست‌ داد. در بوستان‌ با سوز و گداز از آن‌ خاطره‌ غم‌انگیز چنین‌ یادمی‌کند:

به‌ صنعا دَرَم‌، طفلی‌ اندر گذشت

چه‌ گویم‌؟ کز آنم‌ چه‌ بر سر گذشت‌

ز سودا و آشفتگی‌ بر قَدَش

‌برانداختم‌ سنگی‌ از مرقدش‌

ز هولم‌ در آن‌ جای‌ تاریک‌ و تنگ

‌بشورید حال‌ و بگردید رنگ‌

چوباز آمدم‌ زآن‌ تغیر به‌ هوش

ز فرزند دلبندم‌ آمد به‌ گوش‌

گرت‌ وحشت‌ آمد ز تاریک‌جای

به‌ هش‌ باش‌ و با روشنایی‌ درآی‌

سعدی‌ از بغداد برای‌ سیر آفاق و انفس‌، به‌ شام‌ رفت‌ و مدت‌ها در دمشق‌ و اطراف‌ آن‌ به‌ سر برد. در ضمن‌حکایت‌های‌ متعدد در گلستان‌، خاطراتی‌ از روزگار اقامت‌ در آنجا و شهرهای‌ پیرامون‌ آن‌ نقل‌ می‌کند:

1- در حکایت‌ 10 باب‌ اول‌: «بر بالین‌ تربت‌ یحیی‌ علیه‌ السلام‌ معتکف‌ بودم‌، در جامع‌ دمشق‌«.

2- در حکایت‌ 10 باب‌ دوم‌: «در جامع‌ بعلبک‌ وقتی‌ کلمه‌ای‌ چند همی‌ گفتم‌«.

3- در حکایت‌ اول‌ باب‌ ششم‌: «با طایفه‌ی‌ دانشمندان‌، در جامع‌ دمشق‌ بحثی‌ همی‌ کردم‌«.

4- در حکایت‌ 31 باب‌ دوم‌: «از صحبت‌ یاران‌ دمشقم‌ ملالتی‌ پدید آمده‌ بود، سر در بیابان‌ قدس‌ نهادم‌ و با حیوانات ‌انس‌ گرفتم‌ تا وقتی‌ که‌ اسیر قید فرنگ‌ شدم‌، در خندق طرابلس‌ با جهودانم‌ به‌ کار گل‌ بداشتند».

در غزلی‌ نیز اشاره‌ به‌ اسارت‌ خود کرده‌ و می‌گوید:

ای‌ باد بهار عنبرین‌ بوی ‌در پای‌ لطافت‌ تو میرم‌

چون‌ می‌گذری‌ به‌ خاک‌ شیراز گو من‌ به‌ فلان‌ زمین‌ اسیرم‌

چنین‌ به‌نظر می‌رسد که‌ از همین‌ سفر که‌ به‌ اسارت‌ و کار گِل‌ همراه‌ بوده‌، سعدی‌ ملال‌ خاطر پیدا می‌کند و در ضمن‌غزلی‌ می‌گوید:

مرا زمانه‌ ز یاران‌ به‌ منزلی‌ انداخت

که‌ راضی‌ام‌ به‌ نسیمی‌ کز آن‌ دیار آید

همچنین‌ با ملال‌ خاطر و یأس‌ از بازگشت‌ می‌سراید:

هرکه‌ را در خاک‌ غربت‌ پای‌ در گِل‌ ماند، ماند

گر دگر در خواب‌ خوش‌ بینی‌ دیار خویش‌ را

{ن و: در این‌جا این توضیح لازم به نظر می‌رسد که حکایتی است در گلستان سعدی که مولف به چگونگی خلاص یافتن خود از اسارت اشاره می‌کند و می‌گوید کسی او را می‌شناسد و او را به 10 دینار می‌خرد و به خانه می‌برد و دخترش را هم به نکاح وی درمی‌آورد. از قضا این دختر زشت‌روی و بدخلق بوده است و سعدی را آزار می‌داده است تا این‌که به حیله خود را از این زن خلاص می‌کند که شرح این حیله در هجویات سعدی آمده است.}

ولی‌ با این‌ حال‌ سعدی‌ به‌ مسافرت‌های‌ خود ادامه‌ می‌دهد و از دمشق‌ عازم‌ مصر می‌شود. در بوستان‌ ضمن‌ داستانی‌می‌گوید:

غلامی‌ به‌ مصر اندرم‌ بنده‌ بود

که‌ چشم‌ از حیا در برافکنده‌ بود

او سپس‌ از مصر به‌ دمشق‌ بازگردید. سعدی‌ سال‌ها در کشورهای‌ اسلامی‌ پیرامون‌ بغداد و دمشق‌ سفر کرد. سرانجام‌ به‌ یا شهر و دیار خویش‌ شیراز افتاد و آرزو می‌کرد که‌ به‌ زودی‌ به‌ شیراز، بازگردد:

خوشا سپیده‌‌دمی‌ باشد آنکه‌ بینم‌ باز

رسیده‌ بر سر الله‌اکبر شیراز

بدیده‌ بار دگر آن‌ بهشت‌ روی‌ زمین‌

که‌ بار ایمنی‌ آرد، نه‌ جور قحط‌ و نیاز

سعدی‌ برای‌ آمدن‌ به‌ شیراز از دمشق‌ رهسپار همدان‌ شد. حکایت‌ 5 باب‌ اول‌ گلستان‌، دیدار او با سرهنگ‌‌زاده‌ای‌ بر در سرای‌ اغلمش‌، خاطره‌ای‌ از سفر وی‌ به‌ همدان‌ است‌.

اغلمش‌ به‌ سال‌ 614هـ.ق. به‌ تحریک‌ خلیفه‌ بغداد ناصرالدین‌ الله‌ به‌ دست‌ یکی‌ از فدائیان‌ اسماعیلیه‌ کشته‌ شده‌ بود ولی کاخ‌ و سرایش‌ همچنان‌ باقی‌ و نشیمن‌ جانشینانش‌ بود. بنابراین‌ سعدی‌ سرهنگ‌‌زاده‌ را بر در سرای‌ اغلمش‌ دیده‌ نه‌ درزمان‌ حیات‌ او.

او از همدان‌ راه‌ اصفهان‌ را پیش‌ گرفت‌ و در بوستان‌ در ضمن‌ داستانی‌ از یار اصفهان‌ یاد می‌کند و می‌گوید:

مرا در سپاهان‌ یکی‌ یار بود

که‌ جنگ‌آور و شوخ‌ و عیار بود

رفتن‌ سعدی‌ به‌ کاشغر و هندوستان‌ به‌ آن‌ ترتیبی‌ که‌ در گلستان‌ و بوستان‌ آمد، مشکوک‌ است‌ و تا مدارک‌ کافی‌ و مستند به‌ دست‌ نیاید، نمی‌توان‌ آنها را باور داشت‌. شاید در اصل‌ آن‌ دو داستان‌ توسط‌ کاتبان‌ تحریفی‌ صورت‌ گرفته‌ باشد، بنابراین‌ از پرداختن‌ به‌ سفر سعدی‌ در آن‌ دو جاها، خود داری‌ می‌کنیم‌.

سعدی‌ سرانجام‌، پس‌ از 34 یا 35 سال‌ از سفر اول‌ خود، در حدود سال‌ 654 هـ.ق. با اشتیاق به‌ شیراز بازگشت. شاید این‌ بیت‌ را وقتی‌ که‌ بر سر تنگ‌ الله‌اکبر شیراز رسیده‌ در ضمن‌ غزلی‌ گفته‌ باشد:

خاک‌ شیراز چو دیبای‌ منقش‌ دیدم‌

وآن‌ همه‌ صورت‌ زیبا که‌ بر آن‌ دیبا بود

سعدی‌ در بازگشت‌، شیراز را برخلاف‌ روزگاری‌ که‌ آن‌ را ترک‌ کرده‌ بود، در کمال‌ امنیت‌، آبادی‌ و مردم‌ را درآسایش‌ دید. این‌ همه‌ را از عدالت‌ و علاقه‌ و کوشش‌ اتابک‌ ابوبکربن‌ سعد دانست‌. قطعه‌ای‌ سرود و در آن‌ اوضاع‌ فارس‌ راچنین‌ وصف‌ کرد:

چو باز آمدم‌ کشور آسوده‌ دیدم

ز گرگان‌ به‌ در رفته‌ آن‌ تیز چنگی‌

به‌ نام‌ ایزد آباد و پُرناز و نعمت

پلنگان‌ رها کرده‌ خوی‌ پلنگی‌

درون‌ مردمی‌ چون‌ ملک‌ نیک‌محضر

برون‌ لشکری‌ چون‌ هژیران‌ جنگی‌

بپرسیدم‌ این‌ کشور آسوده‌ کی‌ شد؟

کسی‌ گفت‌ سعدی‌ چه‌ شوریده‌رنگی‌

چنان‌ بود در عهد اول‌ که‌ دیدی‌

جهان‌ پُر ز آشوب‌ و تشویش‌ و تنگی‌

چنین‌ شد در ایام‌ سلطان‌ عادل ‌

اتابک‌ ابوبکر بن‌ سعد زنگی‌

ادامه دارد...

***

منبع:

سایت سعدی شناسی

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1050 به تاریخ 930310, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 11 خرداد1393ساعت 18:58  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ یگانه‌ای برای سه‌گانه (نقدی بر سه‌گانه فاضل نظری)، قسمت دوم، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

یگانه‌ای برای سه‌گانه

نقدی بر سه‌گانه فاضل نظری

گریه‌های امپراتور، چاپ پنجم، 1388، سوره مهر

اقلیت، چاپ سوم، 1388، سوره مهر

آن‌ها، چاپ اول، 1388، سوره مهر

 

ادامه از قسمت دوم ...

کلی‌گویی و پرهیز از موقعیت‌های خاص

به نظر من کلی‌گویی مشکل بزرگی در شعر فاضل نظری است. در شعر او موقعیت‌های خاص از زندگی انسان‌ها تصویر نمی‌شود. بسیار اندک است مواردی که شاعر مثلاً از «جاده‌ی سه‌شنبه شب قم» سخن می‌گوید و آن هم فقط در مصراع دوم بیت. وگرنه مصراع اول همان پیاله و خم است:

مستی نه از پیاله، نه از خم شروع شد

از جاده‌ی سه‌شنبه شب قم شروع شد (گریه‌ها، ص 61)

بسیاری از شعرهای فاضل نظری عاشقانه است، ولی این‌ها عشقی است کلی نسبت به یک معشوق کلی. احساسات شاعر همان احساسات عام و کلی شعر عاشقانه‌ی ماست که در دو دایره‌ی بزرگ «وصل» و «فراق» جای می‌گیرد. این معشوق هم حالتی اسطوره‌ای و دست‌نایافتنی دارد. نه از زندگی او چیزی می‌دانیم، نه از روحیاتش، نه از تجربه‌ی زندگی با او. رفتار متقابل او و شاعر، غالباً نه از جنس احساس‌ها و ارتباطات انسان‌های واقعی روزگار، بلکه از جنس آن چیزی است که بیشتر در ادب کهن ما دیده شده است. ملاحظه می‌کنید که در غزل عشق (اقلیت، ص 9) در پنج بیت چهار بار کلمه‌ی «عشق» آمده است ولی به صورت کلی، بدون این که به صورت مصداقی تصویر شود:

توانِ گفتنِ آن راز جاودانی نیست

تصوری هم از آن باغ ارغوانی نیست

پر از هراس و امیدم، که هیچ حادثه‌ای

شبیه آمدن عشق، ناگهانی نیست

ز دست عشق، به جز خیر بر نمی‌آید

و گرنه پاسخ دشنام، مهربانی نیست

درخت‌ها به من آموختند، فاصله‌ای

میان عشق زمینی و آسمانی نیست

به روی آینه‌ی پرغبار من بنویس

بدون عشق، جهان جای زندگانی نیست

و من در پایان می‌پرسم «خوب که چی؟» بله، عشق خوب است، خیلی ناگهانی رخ می‌دهد، بدون آن نمی‌شود زندگی کرد، عشق زمینی هم البته بی‌فایده نیست. ولی شاعر این عشق را در شکل عینی‌اش و بدان‌گونه که میان انسان‌های امروز رخ می‌دهد، تصویر نکرده است؛ یک رفتار عاشقانه را توصیف نکرده است.

همین‌طور است تضاد میان عقل و عشق که به راستی موضوعی است دست‌فرسود و شاعران بسیاری از قدیم تا امروز این مفهوم کلیِ برتری عشق بر عقل را طرح کرده‌اند.

با عقل خود از عشق سخن گفتم و خندید

آری، خبر از بی‌خبری خواسته بودم (گریه‌ها، ص 67)

در راه عشق، تکیه به تدبیر عقل خویش

با چتر زیر سایه‌ی بهمن نشستن است (آن‌ها، ص 45)

به گمان من از شاعر امروز انتظار می‌رود که مصداق عینی این حقیقت را در رفتارهای انسان امروز نشان بدهد، آنچنان که مثلاً سهراب سپهری وقتی می‌خواهد تضاد طبیعت و صنعت را بیان کند، نمی‌گوید طبیعت چنین و صنعت چنان، بلکه می‌گوید «حمله‌ی دسته‌ی سنجاقک‌ها / به صف کارگر لوله‌کشی».

من فکر می‌کنم که شاعر می‌توانست بیش از این‌ها به «توصیف موقعیت‌های خاص» بپردازد. می‌توانست از فضای خانه بگوید، از مدرسه بگوید، از محل کار بگوید، از خیابان بگوید و از بسیار موقعیت‌هایی که انسان امروز در آن‌ها درگیر است و چه بسا که شعری در این حالات می‌تواند او را به کار آید.

چنین است که من می‌پندارم که شعر فاضل نظری بیش از این که کارآمد باشد، زیباست. شاید بگویید «خوب کار شعر هم زیبا بودن است نه کارآمد بودن.» اینجا دیگر من جز «ضرورت احترام به دیدگاه مخالف» سخنی ندارم.

 

شعرهای مذهبی

هرچند بیشتر اتکای شاعر ما بر عاشقانه‌سرایی است، عنایت به موضوعات، شخصیت‌ها و مناسبت‌های مذهبی هم در شعرش جلوه دارد، ولی نه به آن وضوح و صراحتی که در دیگر شاعران این نسل دیده می‌شود و این خوب است. یعنی گویا شاعر نمی‌خواهد به تکلف، به تبلیغ حقایق و باورهای دینی بپردازد. او در این موارد بسیار طبیعی سخن می‌گوید و همین، سخنش را باورپذیرتر می‌سازد. شعرهای «امیدواری بزرگ» (گریه‌ها، ص 53)، «مکاشفه در آینه» (گریه‌ها، ص 61)، «مقصد خورشید و شام تار» (اقلیت، ص 71) و «قرارهای بی‌قرار» (اقلیت، ص 79) و «کبوترانه» (آن‌ها، ص 85) از این قبیل است. البته شعر «خورشید فلک مرتبه‌ را روی زمین یافت» (آن‌ها، ص 38) اندک صراحتی دارد و از نظر شعری هم به شعرهای دو کتاب دیگر نمی‌رسد، همچنان که بیشتر شعرهای کتاب «آن‌ها»، متأسفانه.

 

عناصر محدود خیال

پیشتر از «پرواز در قفس» گفتم و آن از منظر محتوا بود. حقیقت این است که عناصر داخل این قفس هم آن‌قدرها متعدد و متنوع نیست. شاعر ما به همان میزان که در مضمون‌سازی دستی بلند دارد، عناصر این مضامین را از دایره‌ای محدود انتخاب می‌کند. برکه و ماه، صید و صیاد، یوسف و زلیخا، رود، کوه و بعضی عناصر میخانه‌ای در شعرش بسامدی بیش از حدّ معمول و معقول دارد. به همین نسبت دیگر عناصر زندگی، به ویژه عناصر زندگی انسان امروز در شعرها غایب است.

متأسفانه در سیر زمان هم روند شعر فاضل نظری در جهت استخدام بیشتر عناصر امروزین نبوده است. به نظر می‌رسد که او در کتاب «اقلیّت» بیش از «گریه‌های امپراتور» به سمت عناصر میخانه‌ای رفته است. نمونه‌اش هم غزل‌های «شوکران»، «راز»، «شهریور»، «حلّه»، «یهودا» و «قناعت» است. این هم بیت‌هایی از این اخیر:

شعله‌ی انفس و آتش‌زنه‌ی آفاق است

غم قرار دل پرمشغله‌ی عشاق است

جام می نزد من آورد و بر آن بوسه زدم

آخرین مرتبه‌ی مست شدن، اخلاق است

بیش از آن شوق که من با لب ساغر دارم

لب ساقی به دعاگویی من مشتاق است...

نمی‌توان کاربرد این عناصر را ممنوع کرد. این هم خود نوعی مطلق‌نگری خواهد بود. ممکن است شاعر با همین عناصر کهنه مضمون‌ تازه‌ای بیافریند. ولی می‌توان گفت که حتی همان مضامین هم آن‌قدرها که می‌باید و می‌شاید، بر احساس و تفکر انسان امروز تأثیر القایی ندارد. این تصویرها هیچ‌گاه به اندازه‌ی تصویری که در این بیت ارائه شده است، قابل تجسّم نیست، و بهترین تصویر، تصویری است که خواننده بتواند آن را در ذهن مجسم کند:

ای سیبِ سرخِ غلت‌زنان در مسیر رود

یک شهر، تا به من برسی، عاشقت شده است (گریه‌ها، ص 33)

 

نام شعرها

نام شعر، به واقع بخشی از آن است و اگر خوب انتخاب شود، می‌تواند هم به تأثیر و کاربرد آن بیفزاید؛ هم جهت و هدف محتوایی‌اش را مشخص‌تر کند و هم در عمل برای یافتن شعر یک شاعر در کتابش مؤثر باشد. ولی به نظر می‌رسد که نام شعرهای فاضل نظری یا با سهل‌انگاری یا با بی‌ذوقی تمام انتخاب شده است. یک کارکرد نام شعر، این است که وسیله‌ای باشد برای اشاره به آن، تا مخاطبان به جای این که شعر را به کمک مطلعش بشناسند، به کمک نامش بشناسند. حالا تصور کنید که کسی می‌خواهد در جلسه‌ای، از شاعر خواندن آن غزل معروف «از باغ می‌برند چراغانی‌ات کنند» (گریه‌ها، ص 83) را درخواست کند. او باید عقل جن داشته باشد که بداند نام این شعر «شاخه گلی برای مزار» است. یا کسی را تصور کنید که در فهرست کتاب به دنبال غزل «مستی نه از پیاله نه از خم شروع شد» بگردد. او هم باید همان عقل فوق‌الذکر را داشته باشد که بداند نامش «مکاشفه در آینه» است. پس این نام به چه دردی می‌خورد وقتی نتواند مخاطب را در شناخت و یا یافتن شعر راهنمایی کند؟ همین طور است نام «بعد از آن» (آن‌ها، ص 43)، «در اقیانوس» که نام غزلی است که قبلاً ذکر کردیم (رسید لب به لب و بوسه‌های ناب زدیم). آخر اقیانوس چه ربطی به این شعر دارد؟ و اگر ربطی ندارد، چه ضرورت دارد نام‌گذاری شعرها، آن هم به شکلی که یک صفحه در کتاب، خرج‌شان شده است.

 

ضعف‌های زبانی و موسیقیایی

باید اعتراف کنم که با آن قوت طبع و روانی بیان که در کار فاضل نظری هست، من انتظار این قدر ضعف تألیف‌، ناخوشاهنگی موسیقیایی و دیگر ترک اولی‌های زبانی و موسیقیایی را از او نداشتم. من اینک بعضی از این موارد را نقل می‌کنم.

در چشم آفتاب، چو شبنم زیادی‌ام

چون زهر، هر چه باشم اگر کم، زیادی ام (گریه‌ها، ص 21)

در اینجا قاعدتاً باید می‌گفت «اگر زیاد باشم اگر کم». این «هرچه باشم» هیچ سازگاری با این بافت جمله ندارد.

منم خلیفه‌ی تنهای رانده از فردوس

خلیفه‌ای که از آغاز، تاج و تخت نداشت (گریه‌ها، ص 43)

خوب خلیفه نباید هم تاج و تخت داشته باشد. تاج و تخت خاص پادشاهان است.

بس که گل‌هایم به گور دسته‌جمعی رفته‌اند

دیگر از گل‌های پرپر خاک گلدان پر شده است (گریه‌ها، ص 39)

باید می‌گفت «گلدان پر شده است» نه «خاک گلدان». بگذریم از این که رفتن گل‌ها به گور دسته‌جمعی هم چندان رسا نیست، چون به گور رفتن چیزی نیست که به اختیار خود شخص باشد.

همچون نسیم می‌گذرد تا به رفتنش

چون بوته‌زار، دست برایش تکان دهم (گریه‌ها، ص 25)

فعل «دست تکان دهم» به شکلی ناخوشایند دوپاره شده است. در کل در این غزل هر بیتی به گونه‌ای ضعف دارد. دو تا «ز» (به جای از) در آن می‌توان یافت؛ یک بار «و» در میان مصراع با فتحه آمده است (یعقوب صبر داشت و دوری کشیده بود) و یک جای هم تلاقی حروف دارد: «یوسف‌ فروختن».

اعتبار سربلندی در فروتن بودن است

چشم شد فواره وقتی بر سر خود پا گذاشت (آن‌ها، 83)

عبارت دوپهلوست. «فواره چشم شد» یا «چشم فواره شد»؟

کوشش چه می‌کنی که از این سنگ بگذری

کوهی است پشت سنگ، از این بیشتر مکوش

این «از این بیشتر مکوش» حشوی قبیح است، یک نتیجه‌گیری مستقیم و دخالت شاعر در تصویری زیبا که می‌توانست خود گویای سخن باشد: «کوهی است پشت سنگ».

غیر از ضررم مشورت دوست نبخشید

ای کاش ز دشمن نظری خواسته بودم (گریه‌ها، ص 67)

این بیت مجموعه‌ای است از نقص‌ها. یک «ز» دارد؛ دو تا تلاقی حروف «از ضررم» و «دشمن نظری». باز از این‌ها که بگذریم به مضمون کلیشه‌ای آن می‌رسیم که بر مبنای یک تضاد ساده و بدون هیچ هنرمندی‌ای بیانی شده است. «مشورت دوست غیر از ضررم نبخشید. ای کاش از دشمن نظر می‌خواستم.» خیلی ممنون، زحمت کشیدید!

به هر کس دل ببندم بعد از این خود نیز می‌دانم

که جز اندوه دل‌کندن ندارد حاصلی دیگر (گریه‌ها، ص 15)

باز هم زحمت کشیدید که این مضمون معمولی را به نظم درآوردید، با کلی حشو و زواید زبانی.

خدایا عشق درمانی به غیر از مرگ می‌خواهد

که من می‌میرم «از این» درد و درمانی نمی‌بینم (اقلیت، ص 13)

«از این» بهتر است به شکلی واقع شود که «ازین» خوانده شود.

ما چنان آیینه‌ها بودیم رودرو، ولی

امشب این آیینه «از آن» آینه غمگین‌تر است (آن‌ها، ص 103)

«از آن» هم مشکل «از این» قبل را دارد. از این گذشته اجزای فعل «رود در رو بودیم» هم جابه‌جا شده است و در «آینه» دوم، هجای کوتاه را باید بلند دانست.

پیشانی‌ام را «بوسه زد در» خواب هندویی

شاید از آن «ساعت طلسمم» کرده جادویی (گریه‌ها، ص 13)

دو بار تلاقی حروف.

شاید از آن پس بود «که» احساس می‌کردم

در سینه‌ام پر می‌زند شب‌ها پرستویی (گریه‌ها، ص 13)

«که» هجای کوتاه است و در اینجا به زور بلند شده است.

از همین نوع بلند دانسته شدن هجای کوتاه فقط در غزل پنج‌بیتی «بیم فرو ریختن» (گریه‌ها، ص 9) سیزده بار رخ داده است که هرچند خلاف قواعد وزن نیست، به خاطر وفور خود بسیار به موسیقی لطمه زده است. من فقط یک بیتش را نقل می‌کنم:

باز می‌پرسمت از مسئله‌ی دوری و عشق

و سکوت تو جواب همه‌ی مسئله‌هاست

ملاحظه می‌کنید که در این بیت، ما باید هر چهار کسره‌ی اضافه را ـ که به طور طبیعی هجای کوتاه است ـ هجای بلند تلقی کنیم و این شعر را قدری ناخوشاهنگ ساخته است، هرچند وزنش درست است.

و دست آخر، فهرستی از «ز»های ناخوشایند ارائه می‌کنم که به نظرم برای شعر شاعری در نیمه‌ی دوم دهه‌ی هشتاد خورشیدی، قدری زیاد است و نوعی «ترک اولی» به حساب می‌آید، هرچند گناه نیست:

اکنون ز تو با ناامیدی چشم می‌پوشم

اکنون ز من با ناامیدی چشم می‌پوشی (گریه‌ها، ص 13)

تا ذره‌ای ز درد خودم را نشان دهم

بگذار در جدا شدن از یار جان دهم (گریه‌ها، ص 25)

دل برده از من آن که ز من دل بریده است

دیگر در این قمار نباید زیان دهم (گریه‌ها، ص 25)

و نیز رجوع کنید به صفحات 27، 31، 33، 35، 67، 71 و 81 در کتاب «گریه‌های امپراتور» و موارد بسیاری در کتاب «آن‌ها».

و دست آخرتر، شاید مشکل از جانب من باشد، ولی به هر حال ارتباط محکمی میان دو مصراع این بیت‌ها نیافتم. حتی گاهی به نظر می‌رسد که یک مصراع کاملاً بیخودی است (مثل اولین مورد):

با هر بهانه و هوسی عاشقت شده است

فرقی نمی‌کند چه کسی عاشقت شده است (گریه‌ها، ص 33)

آیینه‌ی تاریخ تو را درد شکسته است

اما نه تو تاریخ شناسی، نه طبیبی (گریه‌ها، ص 57)

حتی اگر از عشق سری خواسته بودم

از شوکت سیمرغ پری خواسته بودم (گریه‌ها، ص 67)

در آسمان خبری از ستاره‌ی من نیست

که هرچه بخت بلند است، عمر کوتاه است (آن‌ها، ص 19)

اگر نبوسم حسرت، اگر ببوسم شرم

شب خجالت من از لب تو در راه است (آن‌ها، ص 19)

خواب دیدیم که رؤیاست، ولی رؤیا نیست

عمر جز حسرت دیروز و غم فردا نیست (اقلیت، ص 17)

و همین‌گونه است بعضی دیگر بیت‌های این غزل.

 

ترازوی آخر

اگر از یک منظر کلی شعرهای این سه کتاب را سبک و سنگین کنیم، به راستی آن‌قدر شعر خوب و بیت‌های عالی در کار فاضل نظری می‌یابیم که او را تا حدود زیادی شایسته‌ی مقام و موقعیتی بدانیم که در شعر امروز یافته است. ولی این بدان معنی نیست که ما با سه کتاب یکدست روبه‌روییم. در مجموع در کنار غزل‌هایی بسیار زیبا، من این غزل‌ها در مرتبه‌ی فروتری یافتم، گاه حتی در حدی که انتظارش را نداشتم. (من ناچارم که مطلع شعرها را نقل کنم، چون اسم‌ها بعید است که حتی برای خوانندگان جدی شعر فاضل نظری هم کارساز باشد، به همان دلیلی که پیشتر گفتم):

دیدن روی تو در خویش ز من خواب گرفت (گریه‌ها، ص 27)

توان گفتن آن راز جاودانی نیست (اقلیت، ص 9)

زمستان نیز رفت اما بهارانی نمی‌بینم (اقلیت، ص 13)

هیچ‌کس نیست به جز آینه صادق با من (اقلیت، ص 35)

چرخید و پیش آورد رنگ دیگری‌ را (اقلیت، ص 61)

بغض فروخورده‌ام، چگونه نگریم (آن‌ها، ص 23)

ما را برای رونق بازار می‌خواهی (آن‌ها، ص 37)

ماه خندید به کوتاهی شور و شعفم (آن‌ها، ص 53)

هر گاه یک نگاه به بیگانه می‌کنی (آن‌ها، ص 71)

ولی آنچه به پندار من جای تأمل دارد، این است که شعرهای خوب او بیشتر در دو کتاب اول است و شعرهای متوسط و ضعیف در کتاب آخر. به نظر می‌رسد که شعر فاضل نظری ما در این سلوک پنج‌ساله رو به پیشرفت نبوده و حتی از نظر همراهی با جریان غزل امروز، سیری قهقرایی به سمت شعر مکتب عراقی‌ داشته است. آیا کتاب تازه‌ی او «ضد» چگونه خواهد بود؟ باید دید.

این نقد در تابستان 92 در مجله‌ی «اقلیم نقد» چاپ شد.

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: چهارشنبه 3 اردیبهشت 1393

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1049 به تاریخ 930303, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 4 خرداد1393ساعت 19:59  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ یگانه‌ای برای سه‌گانه (نقدی بر سه‌گانه فاضل نظری)، قسمت دوم، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

یگانه‌ای برای سه‌گانه

نقدی بر سه‌گانه فاضل نظری

گریه‌های امپراتور، چاپ پنجم، 1388، سوره مهر

اقلیت، چاپ سوم، 1388، سوره مهر

آن‌ها، چاپ اول، 1388، سوره مهر

 

وزن و قافیه و ردیف

فاضل نظری در انتخاب وزن و قافیه تا حدود زیادی محافظه‌کار است و این به گمانم با محافظه‌کاری کلی این شاعر در همه عرصه‌ها بی‌ارتباط نیست. نوعی یکنواختی در وزن شعرهایش حس می‌شود که با یکنواختی دایره‌ی محتوایی و عناصر خیال او مرتبط است و البته به اندازه‌ی آن یکنواختی، آزاردهنده نیست.

وزن «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات» که بیشتر غزل‌های شاعر ما در آن سروده شده است، وزنی است خوشاهنگ و بسیار مطابق با ساختار موسیقیایی زبان فارسی. یعنی به سبب تناسب و در عین حال تنوعی خاص که در ترتیب هجاهای بلند و کوتاه این وزن هست جملات فارسی در آن بسیار خوش و طبیعی می‌نشینند و امکان پس و پیش کرده کلمات برای منظوم ساختن جمله در این وزن بیشتر از دیگر وزن‌هاست.

در این مورد توضیحی کوتاه ضروری است. بعضی وزن‌ها، به‌ویژه وزن‌های متحدالارکان (مثلاً مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن) به گونه‌ای اند که اگر کلمه‌ای در یک قسمت مصراع نگنجد، در هیچ جایش نخواهد گنجید، چون همه مصراع بر یک زنجیره‌ی واحد بنا شده است. ولی در وزن‌هایی مثل «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات» یا وزن رباعی، کلمه‌ای را که در جایی از مصراع نمی‌گنجد، می‌توان به جایی دیگر برد.

شاعر در انتخاب ردیف و قافیه تا حدود زیادی محتاط و محافظه‌کار است و به هنجارشکنی‌هایی که در سال‌های اخیر در این عرصه رایج شده است چندان تمایلی نشان نمی‌دهد، مثل شکستن کلمه در انتهای مصراع و موقوف‌المعانی (و حتی موقوف‌اللفظ) ساختن مصراع‌ها به یکدگر که به گمان من ناسازگار با طبیعت غزل فارسی است و در موارد بسیاری نقض غرض، چون آنچه موسیقی غزل را کامل می‌کند، تشابهی است که از نظر آوایی در توقفگاه‌های شعر، یعنی اواخر مصراع‌ها وجود دارد و وقتی ما این توقفگاه‌ها را از میان می‌بریم و ساختار مصراع‌ها را به هم می‌ریزیم، نقض غرض کرده‌ایم.

هم‌چنان شاعر ما به وزن‌های بلند (از نوع وزن‌های ابداعی یا مطلوب سیمین بهبهانی و اقران او) چندان عنایتی نشان نمی‌دهد و این هم تا حدودی طبیعی است، چون آن وزن‌ها بیشتر برای روایت و یا توصیف فضاهای خاص مناسبت است. در روایت و توصیف، هر قدر مجال بیشتری تا رسیدن به قافیه و ردیف در دست باشد، دست شاعر بازتر است. در عوض پروردن یک مضمون ـ کاری که فاضل می‌کند ـ آن مقدار فضا به کار ندارد. پس اگر از این نظر بر او خرده‌گیری‌ای هم بکنیم، از این رهگذر خواهد بود که چرا به روایت و فضاسازی و توصیف موقعیت‌های خاص کم‌توجه است، چنان که در جای دیگر در همین نقد خواهیم گفت.

باری فاضل نظری در موسیقی شعرش رفتاری معقول و سنجیده دارد و من فقط می‌توانم تکیه‌ی بسیار بر ردیف در بعضی شعرهایش را به دیده‌ی انتقاد بنگرم، به ویژه در کتاب «آن‌ها». گاهی به وضوح حس می‌شود که این ردیف است که شعر را می‌سراید نه شاعر. من چند مطلع از این غزل‌ها را نقل می‌کنم.

سرسبز دل از شاخه بریدم، تو چه کردی؟

افتادم و بر خاک رسیدم، تو چه کردی؟ (آن‌ها، ص 29)

بی‌لشکریم حوصله‌ی شرح قصه نیست

فرمانبریم، حوصله‌ی شرح قصه نیست (آن‌ها، ص 31)

تا از تو هم آزرده شوم، سرزنشم کن

آه این منم ای آینه! کم سرزنشم کن (آن‌ها، ص 47)

بستن زلف رها سنگدلی می‌خواهد

دل‌شکستن همه جا سنگدلی می‌خواهد (آن‌ها، ص 55)

عشق تا بر دل بیچاره فروریختنی است

دل اگر کوه، به یکباره فروریختنی است (گریه‌ها، ص 47)

در این غزل اخیر به نظر من می‌رسد که ردیف «فرو می‌ریزد» بهتر بود، چون آنچه از آن سخن می‌رود، یک اتفاق است (فروریختن) و نه یک صفت. شاید هم ردیف همین بوده و شاعر بعداً آن را عوض کرده است تا غیرمعمول‌تر باشد.

 

منابع و عناصر خیال

یک شاعر برای متمایزساختن شعرش از شعر معمول و متوسط روزگار، دو راه اصلی در پیش دارد. انتخاب یکی از این راه‌ها بسته به طبع و سلیقه‌ی اوست.

راه اول استخدام عناصر تازه و تجربه‌های زندگی انسان عصر اوست. این که شاعر از پدیده‌هایی و موقعیت‌هایی سخن بگوید که در شعر دیگران و به ویژه شعر کهن ما کمتر دیده شده است. سخن‌گفتن از چیزهای تازه، هم  تصویرها و مضامین تازه فراهم می‌آورد و هم شعر را برای مخاطبان ملموس‌تر و عینی‌تر می‌سازد. در شعر کلاسیک امروز، سیمین بهبهانی از پیشگامان این شیوه است و از نسل فاضل نظری، محمدسعید میرزایی شاعر مطرح این روش است.

راه دوم بازسازی و تلفیق تصویرهای دیگران و بیان‌ آن‌ها به طرزی دیگر است. در اینجا شاعر بیش از این که بر «سخن گفتن از تازگی‌ها» متکی باشد، بر «سخن تازه گفتن با عناصر قدیم» متکی است. در شعر امروز جریان سنتی شعر کلاسیک ما غالباً بدین شیوه کار می‌کند، از شهریار بگیرید تا هوشنگ ابتهاج و عماد خراسانی.

فاضل نظری آشکارا در این مسیر دوم گام می‌گذارد و البته از بسیاری دیگر از روندگان این مسیر تواناتر است. در شعر او بسیار بیت‌ها می‌بینیم که ماده اصلی تصویرهایشان از فضای معمول شعر فارسی گرفته شده است، ولی شاعر آن را در لباسی دیگر ارائه می‌کند.

تا نگویی اشک‌های شمع از کم‌طاقتی است

در خودم آتش به پا کردم ولی نگریستم (آن‌ها، ص 43)

شمع وقتی داستانم را شنید آتش گرفت

شرح حالم را اگر نشنیده‌ باشی، راحتی (آن‌ها، ص 48)

من کجا و جرأت بوسیدن لب‌های تو

آبرویم را خریدی عاقبت با تهمتی (آن‌ها، ص 48)

کوچ تا چند؟ مگر می‌شود از خویش گریخت؟

بال، تنها غم غربت به پرستوها داد (آن‌ها، ص 13)

مگیر زورق فرسوده‌ی مرا از رود

که از خیال رسیدن به آبشار پُرم (گریه‌ها، ص 79)

بسیاری از شعرهای فاضل نظری هیچ نشانی از زمان و مکانی که شاعر در آن زندگی می‌کند، ندارد. انسان امروز و تجربه‌های زندگی او در اینجا غایب است. گویا شاعر خارج از جغرافیا و تاریخ ایستاده است. این از جهتی خوب است که شعر را از قید زمان و مکان بدر می‌برد و استفاده‌ی عام و دایمی به آن می‌بخشد، ولی به همین میزان، تأثیرگذاری شعر بر انسان‌های هم‌عصر شاعر هم کاهش می‌یابد. شعر از آن انرژی و ظرفیتی که می‌شد بر اثر هم‌ذات‌پنداری انسان‌ها با شاعر رخ بنماید، محروم می‌شود.

البته گفتم که بسیاری از شعرهای فاضل چنین است و نه همه آن‌ها. گاه در کار او انسان امروز و چشمدیدهای عینی او حضوری نسبتاً پررنگ‌ دارد و به نظر من این وجه کارش می‌توانست پررنگ‌تر شود و نشده است.

نام تو را می‌کند روی میزها هر وقت

در دست این دیوانه می‌افتاد چاقویی (گریه‌ها، ص 13)

من و تو پنجره‌های قطارِ در سفریم

سفر مرا به تو نزدیک‌تر نخواهد کرد (آن‌ها، ص 101)

پلک فروبستی و دوباره شمردی

فرصت پنهان‌شدن نبود، تو بردی (آن‌ها، ص 97)

خورشید ذره‌بین به تماشای من گرفت

آنگاه آتش از دل هیزم شروع شد (گریه‌ها، ص 61)

پر شد آیینه از گل چینی

آه از این جلوه‌های تزئینی (آن‌ها، ص 67)

تهران و تلخ‌کامی آن مانده است، کاش

تبریز دیگری و شکرریز دیگری (گریه‌ها، ص 55)

کندن نام بر روی میز با چاقو، سفر با قطار، بازی قایم‌باشک، آتش افروختن با ذره‌بین، اینها هم تجربه‌های عینی زندگی ماست و هم از این روی شعری که با این‌ها گفته می‌شود ملموس‌تر از شعری است که باز با شمع و پروانه گفته شده باشد. در شمع و پروانه فقط جمع شدن سنت با قوت بازسازی شاعر است که کمک شعر می‌آید، ولی خود آن عناصر دیگر انرژی و ظرفیت لازم را ندارند. تا حالا دقت کرده‌اید که بعد از حافظ و مولانا، ما دیگر حتی یک غزل درخشان با قافیه‌های «پروانه»، «میخانه» و امثال این‌ها نداریم؟ چون شیره‌ی این قافیه‌ها دیگر کشیده شده است. پس عجیب نیست اگر غزلی که فاضل هم با این قافیه می‌سراید، معمولی از کار درآید:

هر گاه یک نگاه به بیگانه می‌کنی

خون مرا دوباره به پیمانه می‌کنی

ای آن که دست بر سر من می‌کشی، بگو

فردا دوباره موی که را شانه می‌کنی؟ (آن‌ها، ص 71)

شاید بگویید «خوب شاعر با همان عناصر معمول هم خوب مضمون‌سازی کرده است. این چه عیبی دارد؟» و من می‌گویم «بله هیچ عیبی ندارد و بسیار هم خوب شده است. ولی اگر این شعر با این همه خلاقیت، بیش از این‌ها با زندگی و چشمدیدهای ما نزدیک می‌بود، خدا می‌داند که چه شعری می‌شد!»

 

پرواز در قفس

من دوست دارم که این محدودیت فضا و دایره‌ی عناصر شعر صاحب سه‌گانه را به موضوع و محتوای شعر هم تسری بدهم. می‌توانم گفت که فاضل نظری استادِ پرواز در قفس است، قفسی که سه دیوارش عشق است و یک دیوار، مرگ. جز این دو موضوع، دیگر موضوعات مطرح برای انسان امروز مثل مسایل اجتماع، سیاست، اخلاق، تعالیم مذهبی و امثال این‌ها در شعر او بسیار نیست. اگر چنین نبود این شعر می‌توانست مخاطبان و دامنه‌ی کاربرد وسیع‌تری از آنچه دارد، بیابد.

گاه هم هست که شاعر از عناصر و واژگان مربوط به حوزه‌ی سیاست و اجتماع استفاده می‌کند، ولی شعرش بستره‌ی محتوایی و مصداق بیرونی روشنی ندارد. مثلاً در اینجا:

از شوکت فرمانروایی‌ها سرم خالی است

من پادشاه کشتگانم، کشورم خالی است

چابک‌سواری نامه‌ای خونین به دستم داد

با او چه باید گفت وقتی لشکرم خالی است

خون‌گریه‌های امپراتوری پشیمانم

در آستین صبر جای خنجرم خالی است

مکر ولیعهدان و نیرنگ وزیران کو؟

تا چند از زهر ندیمان ساغرم خالی است؟

ای کاش سنگی در کنار سنگ‌ها بودم

آوخ که من کوهم، ولی دور و برم خالی است

فرمانروایی خانه بر دوشم، محبت کن

ای مرگ! تابوتی که با خود می‌برم خالی است (اقلیت، ص 55)

این غزلی زیباست و من هیچ نمی‌توانم مضمون خلاّقانه‌ی بیت «سنگی در کنار سنگ‌ها» را تحسین نکنم. ولی زیباتر و البته مؤثرتر وقتی بود که این حرف در مسیر و در خدمت یک موقعیت خاص می‌بود و در آن موقعیت معنی می‌گرفت.

ما در بسیاری از غزل‌های شاعر ما حرف‌های قشنگ، تصویرهای تازه و حتی احساس‌های زیبا می‌بینیم، ولی جنبه‌ی کاربردی این شعرها برای ما در حدّ زیبایی‌شان نیست. ما شاعر را تحسین می‌کنیم و حتی از شعرش لذت می‌بریم، ولی این شعر چیز بسیاری در ما تغییر نمی‌دهد. ما را با مسایل انسان و جهان درگیر نمی‌کند. جایی از ذهنیات ما را برای تغییر نشانه نمی‌گیرد.

شما این شعر را ببینید. این فقط مضمون‌سازی است و مضمون‌ها هم انصافاً زیباست. بیت‌ها خوش‌تراش و جذاب است، ولی تأثیری ویژه بر ذهنیات، احساسات و افکار ما ندارد. نمی‌توان گفت که پس از خواندن شعر، لااقل به اندازه‌ای اندک، آدمی دیگر شده‌ایم.

در چشم آفتاب چو شبنم زیادی‌ام

چون زهر، هر چه باشم اگر کم، زیادی‌ام

بیهوده نیست روی زمینم نهاده‌اند

بارم که روی شانه‌ی عالم زیادی‌ام

با شور و شوق می‌رسم و طرد می‌شوم

موجم، به هر طرف که بیایم زیادی‌ام

همچون نفس غریب‌ترین آمدن مراست

تا می‌رسم به سینه، همان دم زیادی‌ام (گریه‌ها، ص 21)

من از آن‌ها نیستم که بگویم «خوب پیام این شعر چیست؟» ولی لااقل می‌توانم یک استفاده‌ی عینی و عملی از این شعر در زندگی خویش را انتظار داشته باشم. باز از همین گونه است شعر «از سر بی‌حوصلگی» (گریه‌ها، ص 43) با این مطلع:

نه این که فکر کنی مرهم احتیاج نداشت

که زخم‌های دل خون من علاج نداشت

در مجموع به نظر می‌رسد که شاعر ما بیش از هر چیز، دغدغه‌ی مضمون‌سازی دارد و گاه حتی به نظر می‌رسد که حرف و سخن او در پرتو آن مضمون یا تصویر شکل گرفته است. مثلاً او تصویر ریختن آبشار بر تخته سنگی را در نظر آورده و آن را به زلف معشوق بر شانه‌ی خود تشبیه کرده است. پس لاجرم گفته است که:

شانه‌هایم تاب زلفت را ندارد، پس مخواه

تخته‌سنگی زیر پای آبشاری بشکند (اقلیت، ص 15)

حالا چرا این شانه‌ها تاب زلف را ندارد؟ چون مضمون این را اقتضا می‌کند. لااقل در این شعر چیزی نیست که از نظر حسی نیز ما را به این حکم متقاعد کند. هر یک از ابیات این غزل برای خود سازی می‌زند و بر پایه‌ی مضمونی پرورده شده است.

این هم از وجوه قرابت شاعر ما با صائب است، یعنی ساختن احساس و محتوا از رهگذر مضمون، نه قرارگرفتن مضمون در خدمت ذهنیات و احساسات شاعر.

 

پریشانی در محور عمودی

با آنچه گفته آمد، عجیب نیست اگر غزل‌های فاضل نظری ساختار طولی یا محور عمودی روشنی نداشته باشد و از این نظر هم با شعر صائب و اقران او قرابت یابد. البته من آن‌قدرها جزم‌اندیش نیستم که همانند بعضی‌ها، اثری را که فاقد ساختار منسجم است، از دایره‌ی شعریت بیرون بدانم. بسیاری از شعرهای خوب در کارنامه‌ی ادب فارسی فاقد محور عمودی است. ولی تصور می‌کنم که میان این پریشانی در محور عمودی و بی‌هدفی محتوایی (در حد نسبی) و دور بودن شعر از تجربه‌های عینی و توصیف موقعیت‌های خاص، ارتباطی است. یعنی اگر شاعر از مسیر هدفمندی محتوایی یا فضاسازی و توصیف و روایت وارد شعر شود، شعرش لاجرم پیوستگی طولی بیشتری خواهد داشت و اثری واحد و جهت‌مند بر شنونده خواهد گذاشت.

بسیاری از شعرهای فاضل نظری مثل مجموعه بُردارهایی است که هر یک، جهتی را نشانه گرفته‌اند و در نهایت برآیندشان یعنی تأثیری که باید بر مخاطب بگذارند، کاهش می‌یابد. شما ببینید غزل «اقیانوس» را که دو بیت آخرش در یک غزل اجتماعی و سیاسی می‌توانست بسیار مؤثر و کارآمد باشد، ولی در کنار بوسه و شراب، از آن تأثیر افتاده است:

رسید لب به لب و بوسه‌های ناب زدیم

دو جام بود که با نیت شراب زدیم

دو گل که با عطش بوسه‌های پی در پی

به روی پیرهن سرخشان گلاب زدیم

... مؤذنا! به امید که می‌زنی فریاد؟

تو هم بخواب که ما خویش را به خواب زدیم

مگر بی‌سبب ای ناخدا! که غرق شده است

جزیره‌ای که به سودای آن به آب زدیم (گریه‌ها، ص 59)

بیت‌ها زیباست، ولی به صورت منفرد و در مقام‌های دیگر قابل استفاده است. نمی‌توان کلّ غزل را در یک حالت عاطفی خاص خواند و انتظار یک تأثیر واحد از آن داشت، یا آن را در یک موقعیت خاص به کار برد.

گاه پریشانی محور عمودی به حدی می‌رسد که به دشواری می‌شود فهمید حتی مخاطب این شعر کیست. شاعر با معشوق سخن می‌گوید؟ یا با خود؟ یا با شخصی سوم، چنان که در غزل «آینه» می‌بینیم.

گرچه چشمان تو جز در پی زیبایی نیست

دل بکن، آینه این‌قدر تماشایی نیست

حاصل خیره در آیینه شدن‌ها آیا

دو برابر شدن غصه‌ی تنهایی نیست؟

بی‌سبب تا لب دریا مکشان قایق را

قایقت را بشکن، روح تو دریایی نیست

آه در آینه تنها کدرت خواهد کرد

آه! دیگر دمت ای دوست، مسیحایی نیست

آن که یک عمر به شوق تو در این کوچه نشست

حال وقتی به لب پنجره می‌آیی نیست

خواستم با غم عشقش بنویسم شعری

گفت: هر خواستنی عین توانایی نیست (گریه‌ها، ص 75)

ولی باز من آن‌قدر مطلق‌نگر نیستم که همه شعرهای فاضل نظری را فاقد انسجام محتوایی یا تصویری بدانم. شعر «خط‌ها» (گریه‌ها، ص 23) طرحی روایی دارد و این جالب است. هم‌چنین در بعضی شعرها نوگرایی‌هایی در ساختار کلی دیده می‌شود، مثل غزل «مقصد خورشید و شام تار» (اقلیت، ص 71) که هم خود یک ارتباط طولی دارد و هم تکرار یک مصراع در چهار بیت متوالی جذابیتی در آن ایجاد کرده است:

تشنه‌لبی مست رفته است به میدان

این خبر سرخ ناگوار مبادا!

تشنه‌لبی مست رفته است به میدان

آینه با سنگ در کنار مبادا

تشنه‌لبی مست رفته است به میدان

وعده‌ی دیدار بر مزار مبادا

تشنه‌لبی مست رفته است به میدان

تشنه‌لب مست، بیقرار مبادا

 

... ادامه دارد

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: چهارشنبه 3 اردیبهشت 1393

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1048 به تاریخ 930227, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  سه شنبه 30 اردیبهشت1393ساعت 11:58  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ یگانه‌ای برای سه‌گانه (نقدی بر سه‌گانه فاضل نظری)، قسمت اول، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

یگانه‌ای برای سه‌گانه

نقدی بر سه‌گانه فاضل نظری

گریه‌های امپراتور، چاپ پنجم، 1388، سوره مهر

اقلیت، چاپ سوم، 1388، سوره مهر

آن‌ها، چاپ اول، 1388، سوره مهر

«سه‌گانه»‌ی فاضل نظری به واقع سه کتاب است که در سال‌های اخیر توسط انتشارات سوره مهر به صورت پیوسته به هم و در یک بسته‌ی سه‌تایی منتشر شده است. این سه کتاب «گریه‌های امپراتور» (چاپ اول، 1382)، «اقلیّت» (چاپ اول، 1385) و «آن‌ها» (چاپ اول، 1388) هستند. این سه کتاب علاوه بر پیوستگی انتشار، از نظر سبک و حال و هوا نیز پیوسته‌اند و همین، نقدشان را به صورت توأمان پذیرفتنی می‌کند. در واقع آنچه از فاضل نظری در ذهن مخاطبان شعر امروز نقش بسته است، تصویری است که از این سه‌گانه ایجاد شده است.

نقد شعر فاضل نظری از سال‌ها پیش برایم فریضه‌ای بود به سبب شهرت و دایره‌ی نفوذ این شاعر در میان مخاطبان که روزبه‌روز بیشتر می‌شود. به این بیفزایم علاقه‌ای که خود به آثارش داشتم، البته آن قسمت از آثار که جَسته و گریخته دیده بودم و فرصت خواندن کامل سه‌گانه میسر نشده بود به سبب مشغله‌های بسیار.

اکنون می‌کوشم که بعضی برجستگی‌ها و در مواردی کاستی‌های شعر فاضل نظری را بر تکیه بر سه‌گانه‌ی او برشمارم تا در حد مقدور، دوستداران و پیروان بسیار شعر او را به کار آید. می‌خواهیم ببینیم که در آثار این شاعر چه بدایعی نهفته است که می‌تواند دیگران را نیز به کار آید و چه خالیگاه‌هایی هست که اگر نبود، فاضل نظری از آنچه هست مقامی والاتر می‌داشت.

 

خلاقیت و تعادل

به گمان من عامل اصلی موفقیت فاضل نظری و مقبولیت شعر او، جمع توأمان خلاقیت و تعادل بوده است. او شاعری است مبدع و مضمون‌آفرین. بسیار اندک‌اند شعرهایی از او که از مضامین تازه و گاه غافلگیرکننده بی‌بهره باشند:

مثل عکس رُخ مهتاب که افتاده در آب

در دلم هستی و بین من و تو فاصله‌هاست (گریه‌ها، ص 9)

مزن تیر خطا، آرام بنشین و مگیر از خود

تماشای شکاری را که از دست تو خواهد رفت (گریه‌ها، ص 29)

ای سیب سرخ غلت‌زنان در مسیر رود

یک شهر تا به من برسی عاشقت شده است (گریه‌ها، ص 33)

رود راهی شد به دریا، کوه با اندوه گفت

می‌روی، اما بدان دریا ز من پایین‌تر است (آن‌ها، ص 102)

شاعر ما این مضامین را در پُرجاذبه‌ترین قالب شعر فارسی یعنی غزل به کار بسته است و آن هم به شکلی محافظه‌کارانه و با تلاش حداکثری برای حفظ چهارچوب صوری و محتوایی این قالب. شعر متعادل و محافظه‌کارانه لاجرم مخاطبان بیشتری را خوش می‌آید، چون شاعر می‌کوشد که انتظارات عموم جامعه‌ی شعری را در نظر بگیرد و شعرش را به گونه‌ای سامان دهد که هیچ‌کس آن را چیزی «عجیب و غریب» نپندارد. البته من بعداً خواهم گفت که بعضی از این عجایب و غرایب برای شعر او ضروری بود تا بتواند پسندهای خاص را هم راضی کند، کسانی را که به شعری که به شکلی قابل پیش‌بینی رخ می‌نماید قانع نیستند. به این بعداً برمی‌گردیم. اما اکنون وجوه گوناگون هنرمندی‌های شاعر را بنگریم.

 

مضمون‌سازی

من فاضل نظری را از جهات بسیاری همانند صائب می‌یابم. مهم‌ترینِ این جهات به نظر من ذوق و توانایی مضمون‌سازی اوست. قوت اصلی فاضل در تصویرگری نیست، در فضاسازی و بیان شاعرانه‌ی تجربه‌های زندگی هم نیست، بلکه در مضمون‌سازی است و نگاه‌‌های متفاوت به عناصری که گاه در شعر ما بسیار هم دیده‌ شده‌اند.

هر که ویران کرد، ویران شد در این آتش‌سرا

هیزم اول پایه‌ی سوزاندن خود را گذاشت (آن‌ها، ص 83)

مگرد بی‌سبب ای ناخدا! که غرق شده است

جزیره‌ای که به سودای آن به آب زدیم (گریه‌ها، ص 59)

اکنون که من به فکر رسیدن به ساحلم

در فکر غرق کردن کشتی است ناخدا (گریه‌ها، ص 71)

به روز وصل چه دل بسته‌ای؟ که مثل دو خط

به هم رسیدن ما نقطه‌ی جدایی ماست (آن‌ها، ص 21)

تازگی و طراوتی که در کار او دیده می‌شود هم به خاطر همین تازگی مضمون‌هاست، وگرنه از نظر اصل عناصر خیال و برخورداری از تجربه‌های زندگی انسان امروز چندان طراوتی در کار نیست، چنان که بعداً بازمی‌نماییم.

این مضمون‌سازی و توانایی برای کشف و بهتر بگوییم تلفیق تصویرها، شاعر را از تکیه‌ی بسیار به ترکیب‌سازی بی‌نیاز کرده است. مشکلی که شعر کلاسیک ما یکی دو دهه با آن درگیر بود، ترکیب‌سازی بسیار و ایجاد تصویر یا در واقع ایجاد توهّم تصویر به کمک ترکیب‌کردن واژگان بود، چیزی که در شعر مرحوم نصرالله مردانی به افراط رسید، ولی در شعر بعضی دیگران هم دیده می‌شود. در شعر فاضل نظری ترکیب‌هایی از قبیل «کشتیِ جان» واقعاً اندک است و من این را قابل ستایش می‌بینم.

ای کشتی جان! حوصله کن، می‌رسد امروز

روزی که تو را نیز به دریا بسپارم (آن‌ها، ص 99)

 

دیگر هنرمندی‌ها

شعر فاضل نظری علاوه بر مضمون‌سازی به میزان خوبی از هنرمندی‌ها (آرایه‌های ادبی) بهره‌مند است. چون مخاطبان این نقد اهل شعر و ادب هستند، من به شرح این آرایه‌ها نمی‌پردازم و فقط مثال می‌آورم.

ایهام و تناسب

که گفته است که من شمع محفل غزلم؟

به آب و آتش اگر می‌زنم، به خاطر توست (گریه‌ها، ص 49)

کوتاهی عمر گل از بالانشینی است

اکنون که می‌بینند خوارم، در امانم (آن‌ها، ص 69)

چون سرو سرفرازم و نزد تو سربه‌زیر

قربان آن گلی که مرا خوار کرده است (آن‌ها، ص 85)

ما را برای رونق بازار می‌خواهی

ای باغبان! تا چند گل را خوار می‌خواهی؟ (آن‌ها، ص 37)

البته تکرار یک نوع خاص ایهام (خوار / خار) را در سه جای، نباید نادیده گرفت و برای شاعر امتیاز منفی نگذاشت.

 

مردم‌گرایی زبانی

منظور استفاده از تعبیرها، مثل‌ها و تکیه‌کلام‌های خاص زبان مردم است، چنان که در این بیت‌ها دیده می‌شود. من آن تعبیرها را در گیومه می‌گذارم.

زمین از دلبران خالی است، یا من «چشم و دل سیر»م

که می‌گردم، ولی زلف پریشانی نمی‌بینم. (اقلیت، ص 13)

که گفته است که من شمع محفل غزلم؟

«به آب و آتش اگر می‌زنم»، به خاطر توست (گریه‌ها، ص 49)

در راه رسیدن به تو، گیرم که بمیرم {ن و: «گیرم که» بمیرم}

اصلاً به تو افتاد مسیرم که بمیرم (گریه‌ها، ص 11)

این هنرمندی از دیرباز در شعر فارسی رایج بوده است، ولی در دو سه دهه‌ی اخیر رونقی بیشتر یافته است، به ویژه در میان رباعی‌سرایان و آن هم در مصراع‌های چهارم رباعی‌ها. مردم‌گرایی در شعر بسیاری شاعران و به‌ویژه رباعی‌سرایان، تنها هنرمندیِ موجود در شعر است و بسیار هم به چشم می‌زند. اما در شعر فاضل این مردم‌گرایی قدری پنهان‌تر است و حتی گاه بیش از این که در استفاده از واژگان و ترکیب‌ها دیده شود، در ساختار کلی جمله دیده می‌شود. یعنی شاعر مصراع را بر یک ساختار معمول در زبان محاوره می‌سازد و این بسیار زیباست، با یک زیبایی نامحسوس:

ما گشته‌ایم، نیست، تو هم جست‌وجو مکن

آن روزها گذشت، دگر آرزو مکن (آن‌ها، ص 25)

دوک نخ‌ریسی بیاور، یوسف مصری ببر

شهر از بازار یوسف‌های ارزان پر شده است (گریه‌ها، ص 39)

ساقی! همه بخشوده‌ی یک گوشه‌ی چشمیم

آنجا که تو باشی، چه حسابی؟ چه کتابی؟ (اقلیت، ص 27)

 

تلمیح

تلمیح در شعر فاضل نظری بسامد بالایی دارد، چه اشارت به ماجراهای تاریخی، متون دینی و ادبی و چه اشارت که به ضرب‌المثل‌ها و باورهای عامیانه. این هم چند مثال:

شرک موری بود بر سنگ سیاهی در شبی

چشم‌های ما فقط رنج تماشا می‌کشند (اقلیت، ص 63)

(مصراع اول به حدیثی نبوی اشاره دارد. ولی به نظر من مصراع دوم کمکی به آن نکرده و تلمیح حیف شده است.)

کنج قفس می‌میرم و این خلق بازرگان

مرگ مرا چون قصه‌ها نیرنگ می‌خوانند (اقلیت، ص 81)

(اشاره به داستان طوطی و بازرگان مثنوی معنوی.)

چه جای شکوه اگر زخم آتشین خوردم

که هر چه بود ز مار در آستین خوردم (گریه‌ها، ص 31)

 بعضی تلمیح‌ها بسیار صریح و آشکار و گاه البته دست‌فرسود است مثل اشاره به داستان حضرت یوسف که فاضل نظری در آن جهد بلیغی دارد و ما در آن قطعه شعر مقدمه‌ی‌ کتاب بدان اشاره کردیم. ولی در مواردی قدری پنهان‌تر است مثل این بیت‌ها که به دو ضرب‌المثل اشاره دارد، ولی نه خیلی صریح.

دیوانه‌وار از ماه رفتم تا لب چاه

انداختم در چاه، سنگ دیگری را (اقلیت، ص 61)

من و تو رود شدیم و جدا شدیم از هم

من و تو کوه شدیم و نمی‌رسیم به هم (گریه‌ها، ص 65)

ولی ما یک مرحله‌ی عالی‌تر هم داریم، آنجا که شاعر به جای اشاره به ضرب‌المثل‌ها، خود مَثَل‌سازی می‌کند، یعنی بیتی می‌نویسد که قابلیت مَثَل شدن دارد. این توفیق بسیار بزرگی است و چه بسیار شاعران که نامشان به خاطر یک یا دو بیت که از آنان مثل شده است، ماندگار شده‌اند. فاضل نظری در مواردی به این مرحله رسیده است یعنی بیت‌ها یا مصراع‌هایی دارد که می‌تواند به شکل یک مثل ماندگار شود.

هنر آن است که عکس تو بیفتد در ماه

ماه در آب که همواره فروریختنی است (گریه‌ها، ص 47)

گفتی به من، نصیحت دیوانگان مکن

باشد، ولی نصیحت دیوانه می‌کنی (آن‌ها، ص 71)

درخت، فصل خزان هم درخت می‌ماند

تو پیش‌فصلِ بهاری، نه این که پاییزی (گریه‌ها، ص 37)

خبرترین خبر روزگار، بی‌خبری است

خوشا که مرگ، کسی را خبر نخواهد کرد (آن‌ها، ص 100)

(در این دو بیت اخیر، فقط مصراع اول منظور است.)

 

قرینه‌سازی

منظورم از قرینه‌سازی، ایجاد نوعی تقارن و توازن میان دو مصراع شعر است و این از مواریث قصیده‌سرایان کهن ماست، از آن قبیل که سنایی گفته است:

ای خداوندان مال! الاعتبار الاعتبار

ای خداخوانان قال! الاعتذار الاعتذار

پیش از این کاین جان عذرآور فرومیرد ز نطق

پیش از این کاین چشم عبرت‌بین فروماند ز کار

فاضل نظری به قرینه‌سازی راغب است و در مجموع این هنرمندی در شعر او خوب از کار درآمده است. البته این صرفاً یک کار زبانی است و چیزی از نظر تصویر یا مضمون به بیت نمی‌افزاید، ولی به هر حال من و دیگر کسانی را که با قصاید قدیم انس دارند، سخت خوش می‌آید:

قدم زدم، ریه‌هایم شد از هوا لبریز

قدم زدم، ریه‌هایم شد از هوا بیزار (گریه‌ها، ص 65)

من و تو رود شدیم و جدا شدیم از هم

من و تو کوه شدیم و نمی‌رسیم به هم (گریه‌ها، ص 65)

بیچاره آهویی که صید پنجه‌ی شیری است

بیچاره‌تر شیری که صید چشم آهویی (گریه‌ها، ص 13)

اکنون ز تو با ناامیدی چشم می‌پوشم

اکنون ز من با بی‌وفایی دست می‌شویی (گریه‌ها، ص 13)

 

تکرار

این هم صرفاً کاری زبانی است، ولی وقتی خوب جا بیفتد، بیت‌هایی ماندگار می‌آفریند، مثل آن بیت معروف «از درد سخن گفتن...» مرحوم مهرداد اوستا. در شعر فاضل این گاهی خوش افتاده است، مثل دو بیت اول از مثال‌های زیر و گاهی قدری تکلف‌آمیز شده است، مثل دو بیت دوم.

خبرترین خبر روزگار، بی‌خبری است

خوشم که مرگ کسی را خبر نخواهد کرد (آن‌ها، ص 101)

شادم که زود می‌گذرد شادی‌ام، ولی

غم می‌خورم که هیچ غمی ماندگار نیست (اقلیت، ص 51)

راه پیدا کردن گنج جهان جز رنج نیست

رنجِ آن را راست می‌گویند، اما گنج نیست (اقلیت، ص 59)

بر تار چنگ دیگری زد، چنگ دیگر

بر تار زد بر تار چنگ دیگری را (اقلیت، ص 61)

 

... ادامه دارد

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: چهارشنبه 3 اردیبهشت 1393

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1047 به تاریخ 930220, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  دوشنبه 22 اردیبهشت1393ساعت 10:12  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 6، ساده‌نویسی، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

درست نوشتن

شاید عبارت مشهور «سنگ سیاه حجرالاسود» را شنیده‌اید و خود نیز از نوشتن چنین عبارتی خودداری می‌کنید، چون «حجرالاسود» همان «سنگ سیاه‌» است و بدین ترتیب‌، این عبارت‌، می‌شود «سنگ سیاه سنگ سیاه‌».

ولی ما گاه نظیر این کار را به صورت‌هایی پنهان‌تر، می‌کنیم و عبارت‌هایی می‌نویسیم که هرچند این عریانی را ندارد، با کمی دقت‌، از همین دست است‌. مثلاً یکی از دوستان‌، در جایی فعل «به وقوع می‌پیوندد» را برای «واقعه‌» به کار برده است‌، بدون دقت در این که «واقعه‌» و «وقوع‌» از یک ریشه‌اند و «واقعه‌»، شکل به وقوع پیوسته‌ی یک کار است‌.

 

این واقعه در سالهای 457 ـ 438 م در زمان حکومت یزدگرد دوم پادشاه ساسانی به وقوع می‌پیوندد.

و من‌، در ویرایش‌، فعل «رخ می‌دهد» را به جای «به وقوع می‌پیوندد» نهادم‌.

این واقعه در سال‌های 457 ـ 438 م در زمان حکومت یزدگرد دوم پادشاه ساسانی رخ می‌دهد.

 

و در جایی دیگر، نویسنده‌ای‌، گفته است که «داستانها خود را از داستان‌نویسی سنتی جدا کرده و از تکنیکهای جدید داستان‌نویسی استفاده کرده‌اند.» ببینید:

از نظر فرم و زبان‌، داستان‌های این دوره با این که خود را از داستان‌نویسی سنتی جدا کرده و از تکنیک‌های جدید داستان‌نویسی استفاده کرده‌اند، اما هنوز در مرز تجربه‌های آغازین به سر می‌برند.

به واقع‌، دوست ما، «داستان‌» را به جای «داستان‌نویس‌» آورده است‌.

 

در اینجا نیز شکل مخفی‌تر این «سنگ سیاه‌...» دیده می‌شود:

توده‌ها نیازمند شنیدن مفاهیمی هستند که استعدادشان‌، توان درک شرایط اجتماعی‌شان و ظرفیت هضم آن را داشته باشد.

«استعداد» در واقع همان «توان‌» است‌. پس نمی‌توان گفت «استعداد کسی توان درک دارد» بلکه باید گفت «خود آن کس توان درک دارد.» و یا «آن کس‌، استعداد درک دارد.» پس از میان «استعداد» و «توان‌» باید یکی را انتخاب کرد و من «توان‌» را انتخاب کردم‌:

توده‌ها نیازمند شنیدن مفاهیمی هستند که توان درک شرایط اجتماعی و ظرفیت هضم آن را داشته باشند.

 

و این هم یکی دیگر.

به همین دلیل هم ترتیب قرار گرفتن نویسندگان در کتاب بر اساس تاریخ تولد آنان تنظیم شده است‌.

اینجا، «ترتیب‌» و «تنظیم‌» چنین حالتی دارند. خلاصه‌ی سخن نویسنده این است‌: «ترتیب‌، تنظیم شده است‌.» در حالی که این نه «ترتیب‌»، بلکه «خود اسم نویسندگان‌» است که تنظیم می‌شود. این عبارت را چنین می‌توان اصلاح کرد:

به همین دلیل هم ترتیب قرار گرفتن نویسندگان در کتاب بر اساس تاریخ تولد آنان است‌.

در یک ویرایش جدی‌تر، می‌توان به همین شیوه ادامه داد و «قرارگرفتن‌» را هم برداشت‌.

به همین دلیل هم ترتیب نویسندگان در کتاب‌، براساس تاریخ تولد آنان است‌.

و این «ترتیب‌»، خود «قرارگرفتن‌» را هم می‌رساند. (درباره‌ی این «قرارگرفتن‌»های ناخوشایند نیز گویا در یادداشت سوم از این سلسله‌، صحبت کردیم‌.)

  

یک یادآوری.

ملاحظات دوستان درباره این سلسله نوشته‌ها همواره مایه مسرت من بوده است. از این میان جناب «باختر» با ریزبینی تمام این مباحث را تعقیب کرده‌اند که سپاسگزارشان هستم. فقط به گمان من، منظور اصلی من از این نوشته‌ها برای ایشان بسیار روشن نشده است. ایشان پنداشته‌اند که بحث اصلی من بر سر فعل‌های مرکب است، یعنی مثلاُ «نوشتن» به جای «نوشته کردن» و امثال این‌ها. ولی من به واقع بر سر توجه بر معانی کلمات بحث دارم. برای من «نوشته‌کردن» ناخوشایند نیست، بلکه «نوشته نمودن» ناخوشایند است. یعنی به نظر من در فعل مرکب، باید اجزای فعل با همدیگر و با مفعول سازگار باشند. این که من «گذاشتن» را در مواردی بر «قراردادن» ترجیح می‌دهم به خاطر مرکب بودن «قراردادن» ‌نیست، بلکه از این روی است که ممکن است آن مفعول اصلاُ «قرارگرفتنی» نباشد. پس‌ این که می‌گوییم «مزار شریف در شمال افغانستان قرار دارد» از این ناحیه مشکل دارد.

البته پنهان نمی‌کنم که من طبیعتاُ طرفدار ساده‌نویسی هستم، به ویژه در نثرهای علمی و آموزشی. مسلماُ گاهی نگرش من در این مورد، متأثر از این پسند و سلیقه نیز هست.

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: دوشنبه 4 خرداد ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1045 به تاریخ 930206, کنفرانس ادبی, آیین نگارش, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 7 اردیبهشت1393ساعت 18:20  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 5، ساده‌نویسی، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

ساده‌نویسی در جمله‌بندی‌ها

به گمان من ـ و تأکید می‌کنم‌، به گمان من ـ یکی از بیماری‌های نثر ما، وفور بیش‌از حدّ فعل‌های مرکّب و با معانی کنایی و مجازی در آن است‌. یعنی به راحتی می‌توانیم بنویسیم «بشود»، ولی می‌نویسیم «صورت بگیرد» و به راحتی می‌توانیم بنویسیم «فلان‌چیز را دارند»، ولی می‌نویسیم «دارای فلان‌چیز هستند».

من در این سلسله نوشته‌ها، سر بحث‌های نظری درباره‌ی ساده‌نویسی و زیبانویسی ندارم و البته توانش را نیز. فقط می‌کوشم دیدگاهم را بگویم و قضاوت را به شما بگذارم‌. شما البته هرگونه که زیباتر می‌پسندید، می‌نویسید.

این عبارت‌ها، در نوشته‌های دوستانم بود:

1. موجب بازشدن دروازه‌های علم‌، تکنیک و فن‌آوری جدید می‌شود.

2. مردم دل به تقدیر سپردة جوامع سنتی و قبیله‌ای ما نیز دارای چنین روحیه و رویة هستند.

3. حزب‌سازی‌... به عنوان یک ارزش‌انسانی بشمار می رود و نقش مهمی در پروسة انسانی‌کردن سیاست و تعدیل و بازخواست قدرت ایفا می‌کند.

4. اما در عرصة مذهب‌، اخلاق و ارزشها، کمتر توجه به عمل آمده است‌.

 

و من آنها را چنین ویرایش کردم‌:

1. دروازه‌های علم‌، تکنیک و فن‌آوری جدید را باز می‌کند.

2. مردم دل به تقدیر سپرده‌ی جوامع سنتی و قبیله‌ای ما نیز چنین روحیه و رویه‌ای دارند.

3. حزب‌سازی‌... یک ارزش‌انسانی است و در پروسه‌ی انسانی‌کردن سیاست و تعدیل و بازخواست قدرت بسیار مؤثر.

4. اما در عرصه‌ی مذهب‌، اخلاق و ارزش‌ها، کمتر توجه شده است‌.

 

به راحتی می‌توان این {ن و: به جای این} «نقش‌ایفاکردن‌»ها و «به‌عمل آمدن‌»ها و «به شمار رفتن‌»ها فعل‌های ساده‌تری گذاشت و عبارت را شیواتر کرد. شاید بگویید «آنها چه عیبی دارد؟» من می‌گویم البته شاید عیبی نداشته‌باشد، ولی من این فعل‌های ساده را می‌پسندم و گمان می‌کنم هرگاه چنین می‌نویسم‌، نثرم زیباتر می‌شود و شیواتر. من «یک ارزش انسانی است‌» را از «به عنوان یک ارزش انسانی به شمار می‌رود» فصیح‌تر می‌بینم‌.

{ن و: دوست دارم این توضیح را هم اضافه کنم که این ساده‌نویسی نباید به جایی برسد که نوشته‌های مختلف از نویسنده‌های مختلف همه به هم شبیه شوند و ویژگی‌های سبکی نویسندگان کمرنگ شود. جایگزین‌هایی که جناب آقای کاظمی آورده‌اند همه بجا و درست است ولی این نکته را هم باید در نظر گرفت لازم نیست توسط همه‌کس و در همه‌جا رعایت شود. البته در مواردی که اطناب و عدم رعایت ساده‌نویسی، جمله‌هایی بی‌سروته را پدید بیاورند و باعث گیج شدن خواننده شوند، شکی نیست که ساده‌نویسی تنها راه نجات است. بهمن صباغ زاده}

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: یک‌شنبه 27 اردیبهشت ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1044 به تاریخ 930130, کنفرانس ادبی, آیین نگارش, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 31 فروردین1393ساعت 19:4  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3- کنفرانس ادبی؛ آیین نگارش، نگارش 4، درست نوشتن، محمدکاظم کاظمی

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

چسباندن «ی» به «ه» غیر ملفوظ

من در این سلسله نوشته‌ها، می‌کوشم بیشتر به مسایل شایع در میان نویسندگان هموطن اشاره کنم‌. این کار هم دلیل دارد و بعداً دلیلش را می‌گویم‌.

باری‌، یکی از مسایلی که من همواره در ویراستاری‌هایم با آن دست به گریبان هستم‌، کاربرد «ای‌» در مقام کسرة اضافه برای کلمات مختوم به «ه‌» غیرملفوظ است‌. اول این چند مثال را فقط از یک بزرگوار، و آن هم یک مقاله‌اش (نوشته‌اش) نقل کنم تا بدانید این کار در میان بعضی نویسندگان ما تا چه‌مقدار شیوع دارد:

 

فکر می‌کرد شاعری اگر رسم‌خوشایندی هم بوده است‌; ویژه‌ای همان ایام ماضیه بوده‌...

 

انگار مذاق انقلاب زده‌ای جوان‌، در پی فردوسی دیگری می‌گشت‌...

 

این‌چنین بود که به دنبال سراینده‌ای این بیت‌، بسیار به این در و آن در زد...

 

به گمان من در این‌گونه فلسفه‌ها تا یک‌جایی کار برعهده‌ای عقل است و محاسبات عقلی‌.

 

مصرع دوم عینی شده‌ای مصرع اول است‌.

 

اما در صحنه و روایت‌، چرخ گردنده‌ای داستان را به حرکت وامی‌داریم‌.

 

من جملات را دوباره نمی‌نویسم‌، بلکه شکل درست کلمات را یادآور می‌شوم که به ترتیب‌، «ویژة»، «انقلاب‌زدة»، «سرایندة»، «برعهدة»، «عینی‌شدة» و «گردندة» است‌. البته بعضی نویسندگان معتبر، به جای این «ة»، یک «ی‌» می‌نویسند و این هم برای خود روشی است‌، یعنی «ویژه‌ی‌»، «انقلاب‌زده‌ی‌» و امثال این‌ها. من فعلاً در این قسمت مناقشه ندارم‌. به هر حال‌، باید دانست که کسرة اضافه هیچ‌گاه به شکل «ای‌» نوشته نمی‌شود.

 

اما مشکل از کجا پدید آمده است‌؟ من به تجربه دیده‌ام که این مشکل‌، در نوشته‌های کسانی بیشتر دیده می‌شود که با گویش مناطق مرکزی افغانستان اُنس دارند و می‌دانیم که در این گویش‌، کسرة اضافه تقریباً شبیه مصوت بلند «ای‌» تلفظ می‌شود. این شکل گویشی‌، در مقام نگارش نیز خود را بر ذهن نویسنده تحمیل می‌کند. باز در این میان‌، تحصیل‌کردگان حوزه‌های علمیه مشکلات بیشتری دارند، چون در آن جاها، طلبه صرف و نحو عربی را می‌آموزند، ولی نگارش و دستورزبان فارسی را نه‌.

البته ما می‌توانیم ویژه‌ای‌، زده‌ای‌، سراینده‌ای و امثال اینها را هم داشته‌باشیم‌، ولی نه در این مقام‌، بلکه آنگاه که «ی» نکره یا وحدت به کلمه می‌چسپد.

 تاریخ درج مطلب در وبلاگ نویسنده: پنج‌شنبه 17 اردیبهشت ۱۳۸۳

منبع:

وبلاگ شخصی آقای محمد کاظم کاظمی

http://mkkazemi.persianblog.ir

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1043 به تاریخ 930123, کنفرانس ادبی, آیین نگارش, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 24 فروردین1393ساعت 18:27  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

گذری و نظری به عقلانیت مولانا؛ سید حامد علوی

مولانا جلال الدین در دفتر چهارم مثنوی، داستان کوتاهی می‌سراید که بخشی از آن چنین است:

مورکی بر کاغذی دید او قلم

گفت با موری دگر این راز هم

که عجایب نقش‌ها آن کلک کرد

همچو ریحان و چو سوسن‌زار و ورد

گفت آن مور: اصبع است آن پیشه‌ور

وین قلم در فعل فرع است و اثر

گفت آن مور سوم: کز بازو است

کاصبع لاغر ز زورش نقش بست

همچنین می‌رفت بالا تا یکی

مهتر موران فطن بود اندکی

گفت کز صورت مبینید این هنر

که به خواب و مرگ گردد بی‌خبر

صورت آمد چون لباس و چون عصا

جز به عقل و جان نجبند نقش‌ها

بی‌خبر بود او که آن عقل و فواد

بی ز تقلیب خدا باشد جهاد

یک زمان از وی عنایت بر کند

عقل زیرک ابلهی‌ها می‌کند

در این داستان، مولانا ضمن این که با روشنی تمام، عالم واقع را تبیین می‌کند و نسبیت فهم ما را از جهان بیان می‌نماید و از همه مهم‌تر این که رسیدن به معارف بزرگ و کشفیات و فاش شدن اسرار و رموز جهان آفرینش تنها به پیشرفت علم و دانش و تلاش انسان‌ها و کسب معرفت آدمیان نیست، بلکه اراده‌ای برتر که به سمت مدیریت عالی جهان آفرینش سوق می‌دهد در کار است و اگر از عقل و عقلانیت و خرد سخن می‌گوید، به صراحت و روشنی، به مبدا آفرینش توجه می‌دهد و اصولاً مولوی اگر از خردورزی و عقل سخن می‌گوید، آن عقلانیتی است که بیشتر تعریف فرزانگان و اولیای خداوند را تداعی می‌کند که "العقل ما عبد به الرحمن" عقل آن چیزی است که به واسطه آن خداوند مهربان بندگی شود؛ یعنی کاربرد عقل عبارت است از پُر کردن چاله‌ها و گودال‌های مسیر و صاف کردن راه برای رسیدن به آن مقصود عالی آفرینش. این هدف‌مندی می‌تواند بسیار خردمندانه و عالی باشد، زیرا موجب می‌شود که محقق و سالک هدف‌مند حرکت کند و برای جهان هستی و فنومن‌های جهان هستی غایت و مقصدی قائل باشد و این بیانگر فلسفه‌ای بس متعالی است؛ زیرا که ذهنیت آدمی ‌و تفکر او را از هرز رفتن و بیهودگی می‌رهاند و پرهیز می‌دهد و این عقلانیت است که ضمن پذیرفتن قانون‌مندی جهان هستی و رسیدن انسان به مراتبی از علم و آگاهی و پراکندگی عظیم دانش بشری و پیشرفت‌های بزرگ فنی و صنعتی و کسب تجربه‌های بسیار ارجمند بشری در طول تاریخ زندگی‌اش، سمت‌گیری به سمت معنی و مدیریت عالی جهان آفرینش، عقلانیت ویژه‌ای را رقم می‌زند که فقط متکی به علم و تجربه انسان نیست و آن اراده عظیم را نیز در نظر دارد.

هنگامی‌که از عقلانیت در اندیشه مولانا سخن می‌گوییم به این معنی است که: آنچه خرد انسان در طول قرون و اعصار به دست آورده و تجربه کرده است، و به نیکی و زشتی آن پی برده و اینک از برآیند آن چیزها نمونه‌هایی را برای رستگاری و رهایی و نیک بختی این جهان پیشنهاد می‌کند.

و دیگر این که مولانا خردورزی آدمی‌ را هیچ گاه بدون توجه به مدیریت عالی جهان آفرینش مطرح نمی‌کند، زیرا این نوع نگرش است که تفاوت بسیاری از اندیشمندان با مولانا را نمایش می‌دهد و مشخص می‌کند چه کسانی می‌توانند به فلسفه "به من چه ولش کن" و "هرچه پیش آمد خوش آمد" باور آورند، و یا چه کسانی در تمام جریانات هستی احساس می‌کنند که وجود "مستقل" آنان در جایی و وجود "ربط" آنان در جایی دیگر به کار می‌آید. بنیان تفکر مولانا به ویژه در خردگرایی و عقلانیت ریشه در معنا دارد. در تمام مثنوی معنوی توجه به "عقل کل" و اتصال "عقل جزئی" به عقل کلی برای این که به پویایی و بالندگی برسد بایسته است که به عقل کلی خود را متصل کند تا به شگفتی‌های جهان عقل پی ببرد:

تا چه عالم‌هاست در سودای عقل

تا چه با پهناست این دریای عقل

این جهان یک فکرت است از عقل کل

عقل کل شاه است و صورت‌ها رسل

عقل پنهان است و ظاهر عالمی

صورت ما موج یا از وی نمی

چنانچه مشخص شد، مولوی زیربنای جهان را عقل کل می‌انگارد و ضمن این که به وجود عقل جزئی اعتراف می‌کند، اما باور دارد که عقل جزئی بازیگر است و پیوسته با انسان بازی می‌کند و آدمی ‌را می‌فریبد و راه او را دور می‌کند و توانایی او را به هرز می‌برد و نیروی او را برای درک حقیقت ناچیز می‌کند.

هُش چه باشد؟ - عقل کل ای هوشمند

عقل جزئی هُش بود اما نژند

چون که قشر عقل صد برهان دهد

عقل کل کی گام بی ایقان نهد

در نگرش مولوی، انسان اگر موقعیت خود را درک کند و جایگاه خود در هستی را بشناسد. در واقع متصل به عقل کل و اصلاً خود عین عقل کل می‌گردد.

عقل کل سرگشته و حیران توست

کل موجودات در فرمان توست

عذرخواه عقل کل و جان تویی

جان جان و تابش مرجان تویی

عقل کل و نفس کل مرد خداست

عرش و کرسی را مدان کز وی جداست

اینجا عظمت و بزرگی انسان و پیوستگی او به کل هستی و هستی کل و پیدا کردن نیروی بزرگ و قدرت عظیم در جهان نشان داده می‌شود. مولانا را عقیده بر این است که توجه به عقل کلی و کشاندن عقل جزئی برای اتصال به عقل کلی، حرکت اساسی انسان کمال‌جوست. وی بر این باور است که عقل جزئی سطحی‌نگر و قشری است و عقل کلی، عاقبت بین و ژرف‌نگر است و رهایی و رستگاری را در نظر دارد.

عقل کل را گفت ما زاغ البصر

عقل جزئی می‌کند هر سو نظر

پیش شهر عقل کلی این حواس

چون خران چشم بسته در خراس

عقل جزئی گاه چیره، گه نگون

عقل کلی ایمن از ریب المنون

جهد کن تا پیر عقل و دین شوی

تا چو عقل کل تو باطن بین شوی

این قدر تاکید و توجه به عقلانیت و خردورزی ایجاد فضای روشن برای اندیشیدن و تفکر است (زیرا روسای عوام تمام تلاش و کوشش خود را به کار می‌برند تا مردمان را به سوی جهل و نادانی سوق دهند و آنان را در حماقت و سفاهت نگه دارند، زیرا حیات آنان بسته به نادانی عوام است و این در طول تاریخ پیوسته و همواره در جهت بقای جباران کارساز بوده است. خردگرایان و فرزانگان به عنوان روشنفکر در جوامع بشری می‌کوشیده‌اند تا تاریکی‌ها را بتارانند، روشنایی بیافرینند و سپاه ظلمت و جهل و لشکریان حماقت را به عقب برانند. مستبدان و دیکتاتورها مبلغان جهل و نادانی‌اند، جهل نیز با آزدگی و آزادی در تضاد است. مریدان گول خودباخته پیوسته مورد توجه پیران گمراه بوده‌اند زیرا مطلوب و محبوب خودخواهان متکبران و جهل پروران همین متعبدان و جان نثاران ابله بوده‌اند تا اهداف آنان را عملی کنند زیرا استبداد بر خر جهل سوار است و بهره می‌کشد.)

مولوی انسان بزرگی است که آدمیان را به خردورزی و تعقل فرا می‌خواند تا از اسارت جهل و تقلید کورکورانه برهاند.

هم به طبع آور به مردی خویش را

پیشوا کن عقل دوراندیش را

شاعران بزرگی همچون  فردوسی بزرگ در شاهنامه بسیار از خردمندی سخن سروده و ابتدای شاهنامه شاید حدود سی بیت در ستایش خرد است و اندیشه و دانش و دیگر ادیبان سرزمین اهورایی پارس، اما گمان می‌رود که مولوی گوی سبقت را در این خصوص از همگنان ربوده باشد، زیرا که نه تنها به خردورزی، بلکه اصولاً به عقلانیت انسان و کاربرد اجتماعی آن فرا می‌خواند و آدمیان را از تکیه بر عقل جزئی پرهیز می‌دهد. کاربرد عقل که حرکت اصلی انسان به سوی هماهنگی با آهنگ کل هستی است بیشتر مورد نظر مولوی است:

عقل جزئی آفتش وهم است و ظن

زان که در ظلمات شد او را وطن

مقصود مولانا، عقلانیتی است که سر در معنی دارد و نهایتاً از عشق سر برون خواهد کرد زیرا عقل جزئی این مکانیزم پیچیده را درک نمی‌کند:

عقل جزئی عشق را منکر بود

گرچه بنماید که صاحب سر بود

عقل جزء از رمز این آگاه نیست

واقف این سر بجز الله نیست

عقل را خود با چنین سودا چکار

کرّ مادرزاد را سرنا چکار

پیوستن به عقل کل، آدمی‌را به عشق می‌کشاند و عشق مکانیزمی ‌پیچیده است که موجب شگفتی‌های بزرگ و آثار سترگ می‌گردد. مثنوی خود یکی از بزرگ‌ترین آثار به جا مانده از پرتو عشق است که تحسین بسیاری از اندیشمندان و عارفان بزرگ را برانگیخته است؛ توجه به عقل و تکرار اندرزهای خردمندانه برای بیداری خرد آدمیان و کشاندن گروه‌های اجتماعی به عقلانیتی که بتوانند جامعه‌ای بر اساس آزادی و آگاهی و آبادی بسازند. تلاش بی‌وقفه مولانا در این است که آدمی ‌خردش را اسیر نفس وسوسه‌گر و بسیار امر کننده به زشتی نسپرد تا دچار حسرت و پشیمانی نگردد. دچار وهم و ظن و گمان شدن، آفتی است که گاه جبران ناپذیر است. این عقل آدمی ‌را به سوی توحید می‌کشاند و به عبادت و پیدا کردن روانی متواضع که در مقابل حقیقت از خود انعطاف نشان می‌دهد و دچار سفسطه و مغلطه نمی‌گردد.

کسانی که به آیات خداوند کافر می‌شوند و از آن روی برمی‌تابند، بی‌تردید وارد جنت خداوند نمی‌شوند تا این که جمل از سوراخ سوزن درآید، و این چنین خداوند بندگان را بیدار و هوشیار می‌کند. انسان وقتی ماسک به صورت می‌زند و با نقاب چهره اصلی خود را می‌پوشاند، پس از مدتی این نقاب نفاق و این ماسک فریب دهنده به صورتش می‌چسبد و هنگام درآوردن آن ای بسا که پوست صورتش را با خود بکند. این است که مولانا در دفتر اول به توحید و گردن نهادن به قوانین و سنت‌های غیر قابل تغییر الهی دعوت می‌کند و اشاره می‌کند که:

رشته را باشد به سوزن ارتباط

نیست در خور با جمل سم الخیاط

کی شود باریک، هستی جمل

جز به مقراض ریاضات و عمل

پیر بلخ در این دو بیت اشاره به آیه چهلم از سوره اعراف می‌کند که می‌فرماید "در حقیقت کسانی که آیات ما را دروغ شمردند و از {پذیرفتن} آنها تکبر ورزیدند، درهای آسمان را برایشان نمی‌گشایند و در بهشت درنمی‌آیند، مگر آن که شتر در سوراخ سوزن داخل شود و بدین سان بزهکاران را کیفر می‌دهیم". بیشتر مفسران جمل را شتر انگاشته‌اند، اما به نظر می‌رسد که یکی دیگر از معانی جمل، یعنی ریسمان قطور که در بستن کشتی به کار می‌رفته، با مفهوم آیه مناسب‌تر است؛ زیرا که طناب بزرگ در سوراخ سوزن فرو نمی‌رود و چون "لن". که علامت و حرف انکار است، در آیه آمده معنی‌اش این است که هرگز وارد بهشت نمی‌شوند، به خصوص (اگر به معنی شتر گرفته شود)، در حالی که اگر به معنی طناب کلفت از آن استفاده کنیم، می‌شود، اما به سختی و رشته رشته شدن، به طوری که از آن حالت اولیه فرد کاملاً بیرون بیاید و تغییرات اساسی در خود به وجود آورد و ذره ذره شود و ریاضت بکشد و با مقراض (قیچی) عمل خود را بسازد و از عقل ملکوتی و الهی بهره ببرد تا در صف خردمندان و راه یافتگان درآید. در کتب عهد جدید هم آمده است که احمق وارد ملکوت خداوند نخواهد شد تا شتر از سوراخ سوزن درآید و این یعنی "احاله به امر محال" کنایه از آن که هرگز چنین نخواهد شد.

به هر صورت خردمندی و عقلانیت در سراسر دریای مثنوی موج می‌زند و شاید در هیچ کتاب اخلاقی این همه در پیرامون عقل کلی و عقل نظری و عقل الهی و عقل اکتسابی سخن نرفته است.

مولانا جوانب مختلف عقل را شکافته و رهنمودهای بسیار سازنده و باشکوهی داده است که در این مختصر نمی‌گنجد.

ای برادر عقل یکدم با خود آر

دم به دم در تو خزان است و بهار

باغ دل را سبز و تر و تازه بین

پُر ز غنچه ورد و سرو و یاسمین

زانبُهی ِ برگ پنهان گشته شاخ

زانبهی ِ گُل نهان صحرا و کاخ

این سخن‌هایی که از عقل کل است

بوی آن گلزار و سرو و سنبل است

و چه زیبا در دفتر دوم مثنوی در خلال داستانی بسیار جالب می‌فرماید:

ای برادر تو همین اندیشه‌ای

مابقی تو استخوان و ریشه‌ای

گر گل است اندیشه تو گلشنی

ور بود خاری، تو هیمه گلخنی

نسبت خرد و اندیشه و عقل و دیکتاتوری و استبداد بسیار نزدیک است. انسان بابصیرت، هرگز در برابر جباران و بی‌خردان کمر خم نمی‌کند. انسان روشنفکر هیچ‌گاه به سرای کاخ‌نشینان جبار قدم نمی‌نهد. انسان بینای خردمند به هیچ عنوان ستایشگر ستمگران ابله و خونخواران بی‌مروت نخواهد بود.

عرفان آیینه تمام نمای شخصیت انسان است که نادانی‌ها و جهالت‌های او را به او می‌نمایاند و به او درس آزادی و آزادگی و بزرگواری و کرامت می‌دهد. خردورزی و خردمندی نهایتاً به آزادگی و آزادی می‌انجامد. در مثنوی مولوی از حریم آزادی دفاع شده است. آزادی در نظر مولوی بر اساس عقلانیت و خردمندی و فرزانگی بنیان نهاده شده است. آیا مسئله آزادی که در مثنوی به گونه نظری آورده شده، حکایت از این نمی‌کند که مولانا آزادی فکر و اندیشه را برای ایجاد مقدمه‌ای جهت درک و فهم آزادی اجتماعی و مدنی طرح کرده است؟ این گونه گمان می‌رود که نیت مولوی از طرح اختیار و آزادی، گزینش و امضای حق گزینش است که آزادی زاییده خردورزی و فرزانگی است.

درک وجدانی به جای حس بود

هر دو در یک جدول ای عم می‌رود

نغز می‌آید بر او کن یا مکن

امر و نهی و ماجراها و سخن

این که فردا این کنم یا آن کنم

این دلیل اختیار است ای صنم

و آن پشیمانی که خوردی از بدی

ز اختیار خویش گشتی مهتدی

پیر بلخ ضمن این که زنجیر جبر را از ذهنیت آدمی ‌می‌گسلد، سپس او را مختار و آزاد می‌سازد و حق گزینش برای او را به رسمیت می‌شناسد:

جمله قرآن امر و نهی است و وعید

امر کردن سنگ مرمر را که دید

هیچ دانا، هیچ عاقل این کند؟

با کلوخ و سنگ، خشم و کین کند؟

که بگفتم که چنین کن یا چنان

چون نکردید ای موات و عاجزان؟

عقل کی حکمی‌ کند بر چوب و سنگ؟

مرد چنگی چون زند بر نقش چنگ؟

کای غلام بسته دست اشکسته پا

نیزه برگیر و بیا سوی وغا

خالقی که اختر و گردون کند

امر و نهی جاهلانه چون کند؟

احتمال عجز بر حق راندی

جاهل و گیج و سفیهش خواندی

... غیر حق را گر نباشد اختیار

خشم چون می‌آیدت بر جرم دار

گر ز سقف خانه چوبی بشکند

بر تو افتد، سخت مجروحت کند

هیچ خشمی ‌آیدت بر چوب سقف

هیچ اندر کین او باشی تو وقف؟

که چرا بر من زد و دستم شکست

یا چرا بر من افتاد و کرد پست؟

گر شتربان اشتری را می‌زند

آن شتر قصد زننده می‌کند

خشم اشتر نیست با آن چوب او

پس زمختاری شتر برده ست بو

همچنین گر بر سگی سنگی زنی

بر تو آرد حمله گردد منثنی

عقل حیوانی چو دانست اختیار

این مگو ای عقل انسان شرم دار

در این فراز از مثنوی در دفتر پنجم به سادگی تمام مسئله جبر را مردود می‌شمارد و به اختیار اصالت می‌دهد و جبری‌گری را که از مشکل‌ترین مسائل جهان امروز و دیروز است و همواره بهانه‌گیران و مسئله‌داران و سفسطه‌گران نسبت به آن گرایش داشته‌اند و دارند، روشن می‌کند. اما اگر نگرش انسان نسبت به جهان هستی دیگر شود و عمیق‌تر به جریانات عالم وجود بنگرد، به قانون‌مندی جهان بیشتر پی خواهد برد. مولوی در داستان‌های زیادی در مثنوی آزادی گزینش برای انسان را به روشنی تمام مطرح می‌کند و به رسمیت می‌شناسد. وی از معدود انسان‌های بامعرفتی است که در بین آزادگی و آزادی به انسان‌ها آموخت. به گونه‌ای که دیگر به آموزِگار خویش وابسته نباشند، زیرا که از پیروی کورکورانه و بستن قلاده اطاعت بی چون و چرا را ناروا و آفت جان انسان می‌داند. پیرو، همیشه نابینا و کور و کر و لال است و دیگران برای او کار این حواس را انجام می‌دهند، همچون انگل که در روده حیوان و انسان زندگی می‌کند و از شیره روده تغذیه می‌کند؛ نه چشم دارد و نه گوش و نه خیلی حواس دیگر. در دفتر اول داستان صوفی که همراه بهیمه خویش وارد خانقاه می‌شود را با آب و تاب استادانه‌ای شرح می‌دهد و به خوبی تمام آفت تقلید را می‌نمایاند:

مر مرا تقلیدشان بر باد داد

که دو صد لعنت بر این تقلید باد

روشن است که تقلید و تحقیق چقدر با هم متفاوتند.

از مقلد تا محقق فرق‌هاست

کاین چو داوود است و آن دیگر صداست

منبع گفتار این سوزی بود

و آن مقلد کهنه‌آموزی بود

تقلید و خطرات هولناکش در اندیشه والای پیر بلخ قابل تعمق و تامل است. مولانا به خوبی می‌داند که آدمیان تنها در فضای باز و آزاد می‌توانند به کمال برسند و رشد کنند. بدبخت جامعه‌ای که فردی به جای جمعی بیندیشد و یک نفر به جای یک جامعه اراده کند و تصمیم بگیرد و امر و نهی کند. شکی نیست که چنین جامعه‌ای رو به قهقرا خواهد رفت و هرگز روی کمال و رشد و معنویت و زیبایی را نخواهد دید چرا که:

از پی تقلید و از رایات نقل

پا نهاده بر جمال پیر عقل

دستشان کژ، پایشان کژ، چشم کژ

مهرشان گژ، صلحشان کژ، خشم کژ

زانکه تقلید آفت هر نیکویی‌ست

گه بود تقلید اگر کوه قوی است

علت این که عده‌ای از مدعیان که در برابر مولانا صف کشیده بودند با مثنوی معنوی مولوی مخالفت می‌کردند و به مریدان گول و بی‌خرد خود توصیه می‌کردند که مثنوی را با انبر بردازند که دستشان نجس نشود، طرح این گونه مطالب و مسائل بوده ‌است؛ مسائلی که به آگاهی و بصیرت و بینایی و شنوایی آدمیان بستگی دارد. در نظر این تحمیق‌گران، فکر و اندیشه و علم و دانش و تعقل اصولاً منطقه‌ی ممنوعه اعلام شده و کسی حق ندارد بداند و بشنود و ببیند،  زیرا که اگر دانست، دیگر پیرو بی چون و چرا و کور نخواهد بود.

مولانا از منادیان ارجمند حق و عدل و از روشنگران بزرگ و از معلمان عالی مقام جهان بشریت است و شاید بتوان گفت که از معدود روشنفکران و عارفانی است که به پیچیدگی‌های جهان و انسان و رازهای بزرگ پی برده ‌است و همچون پیامبری در میان جامعه بشریت برای هدایت گمراهان تلاش می‌کند و مثنوی او دعوتی است عام که همه بشریت را فرا می‌خواند. شیخ بهایی خوش سروده است که:

من نمی‌گویم که آن عالیجناب

هست پیغمبر، ولی دارد کتاب

مثنوی او چو قرآن مدل

هادی بعضی و بعضی را مضل 

ماخذ: مجله چشم انداز ش 29

***


برچسب‌ها: مثنوی خوانی, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 24 فروردین1393ساعت 16:54  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3-    کنفرانس ادبی؛ شکوه عرفان ایرانی دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی؛ نویسنده کاظم خطیبی؛ بخش دوم

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

شکوه عرفان ایرانی دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی؛ نویسنده کاظم خطیبی؛ بخش دوم

... ادامه از قسمت اول

اشاره: همچنان که در بخش نخست این نوشتار آمد، مطلب حاضر بخش‌هایی از مقدمه پُربار استاد شفیعی بر کتاب بسیار مهم «اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» است که با تصحیح و تعلیقات فراوان ایشان و به همّت انتشارات «آگاه» به چاپ رسیده است.

 

ارزش تاریخی کتاب

اسرارالتوحید به لحاظ اشتمال بر بعضی حوادث تاریخی از قبیل آنچه در باب فتنه‌ غُزان در خراسان و دشت خاوران به ویژه، نقل می‌کند یکی از اسناد مهم تاریخ عصر به شمار می‌رود؛ ولی متأسفانه گاه مؤلف در بعضی مسائل تاریخی، چون تکیه بر روایات شفاهی دارد، اشتباه می‌کند و این اشتباهات را ما در تعلیقات، به جای خود، یادآور شده‌ایم؛ با این همه در وصف جزئیات مسائل زندگی شهری و روستائی و آداب و رسوم رایج در میان مردم و طرز معاش آنان، از نوع غذاها و لباسها و خانقاه‌ها و رباط‌‌ها و کوچه‌ها و بازارها و مساجد و مدارس و کلیساها و شیوه‌ زندگی اقلیت‌های مذهبی از قبیل یهودیان و مسیحیان و زرتشتیان در خراسان و نیشابور قرن پنجم سند معتبر و بی‌همتایی است که همه‌‌ مورخان اجتماعی تاریخ ایران، بیشتر تکیه و استنادشان بر اطلاعات حاصل از کتاب اوست.

ارزش دیگر کتاب، در جنبه‌‌ی جغرافیای تاریخی آن است که خصوصیات و نام و نشان بسیاری روستاها و دیه‌های خراسان و دشت خاوران و ناحیه‌ قومس را با جزئیات نقل می‌کند که محققان جغرافیای تاریخی ایران از آن اطلاعات بی‌نیاز نخواهند بود.

 

ارزش عرفانی کتاب

این کتاب با همه ارزش‌های بی‌همانند تاریخی و اجتماعی‌اش، قبلا از هر چیز یک سند برجسته‌ی‌ تاریخ تصوف ایران و منبع درجه‌ اول است در باب زندگینامه و اقوال بسیاری از مشایخ تصوف خراسان که آگاهی از احوال آنان، جز از طریق این کتاب، امکان‌پذیر نیست و ما در تعلیقات خویش در باب اعلام تاریخی کتاب این نکات را مورد نظر قرار داده‌ایم؛ از قبیل آن‌چه در باب فارمدی و کُرَّکانی و ابوبکر عبدالله نساج و خرقانی و ابوالعباس قصاب و ده‌ها تن دیگر از مشایخ صوفیه نقل کرده است و همه‌ مورخان تصوف در بخش عظیمی از احوال مشایخ خراسان، ناقلان گفتار مؤلف اسرارالتوحیدند و یک نگاه به نفحات‌الانس جامی نشان می‌دهد که اطلاعات وی در باب بسیاری ازمشایخ متکی بر این کتاب بوده است؛ زیرا عین عبارات مؤلف ما را نقل می‌کند اگر چه به «مقامات»‌های دیگری از ابوسعید نیز دسترسی داشته است.

ارزش عرفانی کتاب، به حدّی است که هیچ‌کس نمی‌تواند شکل‌گیری خانقاه و پیدایش و تکامل تصوف خراسان را ـ که عالی‌ترین تجلیات عرفان ایرانی است و میراث آن را در شعر سنائی و عطار و مولوی و نوشته‌های محمد غزالی و عین‌القضات و احمد غزالی و… به گونه‌ فشرده‌ای مشاهده می‌کنیم ـ مورد مطالعه قرار دهد بی‌آنکه به اطلاعات موجود در این کتاب بپردازد. هم کیفیت زندگی در خانقاه‌ها و هم شیوه‌ی‌ معیشت صوفیان و هم حکایات مشایخ تصوف و سخنان ارزنده‌ی‌ ایشان، در این کتاب به گونه‌ی‌ دقیقی ثبت و توصیف شده است. مصطلحات تصوّف نیز گاه در این کتاب به دقت مورد بحث قرار گرفته و در فراهم آوردن «فرهنگ تاریخی زبان تصوف» ـ که بدون آن هیچ گونه تحقیق درست در تاریخ عرفان امکان‌پذیر نیست ـ محققان باید به اطلاعاتی که در این کتاب آمده است، توجه کامل داشته باشند.

ارزش ادبی کتاب

با همه‌ مزایای تاریخی و اجتماعی و عرفانی‌ای که در این کتاب وجود دارد و پیش از این به بعضی از آنها اشارت کردیم، اهمیت اصلی این کتاب در جنبه‌ی‌ ادبی و هنری آن است و چنان ‌که در آغاز این بحث یاد کردیم، در طول تاریخ ادب فارسی، این کتاب در شمار دو یا سه کتاب برجسته و شاهکار عظیم ادبیات فارسی، قرار می‌گیرد، در کنار تاریخ بیهقی و تذکره‌‌الاولیاء و در جهاتی بر هر دوی آنها رجحان دارد، بی‌آنکه بخواهیم اهمیت آن چند کتاب را نادیده بگیریم. بر روی هم جوانب ادبی اسرارالتوحید عبارت است از:

۱ـ‌ گسترش واژگان مؤلف

۲ـ نحو یا بلاغت ساختارهای نحوی او

۳ـ اسلوب داستان‌پردازی کتاب

۴ـ اشتمال آن بر مقدار زیادی شعرهای کهن زبان فارسی که به لحاظ مورخان ادبیات و به ویژه مورخان شعر عرفانی، مهم‌ترین سند تاریخی به شمار می‌رود.

و ما اینک در باب هر کدام از این جوانب، به اختصار، سخنی چند می‌آوریم و تفصیل آن را در تعلیقات و در متن کتاب می‌توان مشاهده کرد.

۱ـ اگر به فرهنگی که از لغات و ترکیبات این کتاب فراهم آورده‌ایم، توجه کنید، تنوع واژگان زبان مؤلف را با در نظر گرفتن حجم کتاب، در وسیع‌ترین حد ممکن می‌بینیم و این خود گواهی است بر میزان بلاغت و هنر انتخاب و احضار کلمه‌ها که یکی از مهم‌ترین معیارها در آفرینش ادبی به شمار می‌رود. قدرت ترکیب‌سازی او و نیز دامنه‌ی‌ پیشوندها و پسوندها و تنوعی که از طریق افزودن حروف اضافه ایجاد می‌کند، در زبان فارسی کم‌نظیر است.

۲ـ آنچه هنر اصلی یک نویسنده را تشکیل می‌دهد، تنها گستردگی واژگان به معنی عام کلمه نیست؛ زیرا با در دست داشتن یک کتاب لغت، بسیاری کسان می‌توانند دایره‌ی‌ لغوی نگارش خویش را گسترش دهند. آنچه در این مقام اهمیت دارد، قدرت احضار کلمه‌هاست، به تناسب نیاز بلاغی مؤلف در ادای مقصود خویش با تمام حواشی و سایه‌روشن‌های معنایی کلمه، که در آن مقام جایی برای مقوله‌ ترادف وجود ندارد.

اما فراتر از مرحله‌ تنوع واژگان و قدرت احضار کلمه، در دقیق‌ترین مفهوم و کاربردش، آن‌چه قلمرو اصلی خلاقیت نویسنده را تشکیل می‌دهد، آگاهی او از حوزه‌‌ی بلاغی و درجه‌ی‌ رسانگی (Comunication) ساختارهای نحوی زبان است؛ همان که عبدالقاهر جرجانی آن را «علم معانی نحو» می‌خواند. در این قلمرو است که مؤلف این کتاب به راستی اعجاز می‌کند. تمام آنچه در کتب بلاغت، به گونه‌های کلیشه‌ای و بی‌روح، با شاهدمثال‌های احمقانه‌ای از کتب معانی و بیان عربی ترجمه می‌کنند و از مقوله‌ خبر و انشا و حذف و وصل و قصر و اطناب و ایجاز و مساوات و امثال آن سخن می‌گویند، تنها در امثال این کتاب و تاریخ بیهقی است که به گونه‌ای زنده و خلاق مورد استفاده قرار می‌گیرد و مؤلف با آگاهی از اسالیب گوناگون بیان، در هرجای، میزان قدرت خلاقه‌ خویش را نشان می‌دهد.

گذشته از چیرگی در گزینش واژه‌ها و احاطه‌‌ی وی بر موارد خاص استفاده از ساختارهای نحوی، میزان خلاقیت وی در حوزه‌ی‌ تصاویر درخور کمال توجه است، بی‌آنکه مانند اغلب معاصران خویش گرفتار استفاده از استعاره‌های زبان شعر شود و یا به افراط درآوردن مجاز و استعاره بپردازد.

۳ـ ما در ادبیات فارسی کتب قصص و حکایت بسیار داریم. نیمی از ادبیات منظوم و منثور فارسی را داستان‌ها و حکایات تشکیل می‌دهند؛ اما در کمتر کتابی، مانند اسرارالتوحید، نویسنده به فن داستان‌پردازی به معنی دقیق کلمه توجه داشته است. در این کتاب بسیاری از داستان‌ها دارای نوعی Plot یا پی‌رنگ داستانی است و در توصیف فضای داستان و حالات قهرمانان و انتخاب «لحن» مناسب در گفتگوهای ایشان، این مؤلف اعجاز می‌کند. در اغلب داستان‌ها قدرت توصیف نویسنده چشمگیر است (برای نمونه همان داستان مرد حلواگر که شادروان استاد احمد بهمنیار هم آن را نمونه‌ای از قدرت توصیف نویسنده دانسته است، دیده شود) و در آن سوی قدرت توصیف، در انتخاب لحن مناسب قهرمان داستان ـ که تقریباً در کل ادبیات فارسی بی‌سابقه است ـ مؤلف ما به تجاربی دست یافته که در تاریخ داستان‌نویسی ایران قابل یادآوری است.

شما بدین توجه داشته‌اید که زبان و لحن گفتار در مجموعه‌ داستان‌های موجود در ادب فارسی، همواره یک لحن و یک زبان است. از شاه و گدا گرفته تا عالم و عامی و مرد و زن و کودک و روستائی و شهری همگان با یک زبان و لحن ـ که همن لحن و زبان نویسنده‌ هر کتاب است و آنهم زبان کلیشه‌ای و سنتی ادبیات هر دوره‌ای است ـ سخن می‌گویند؛ اما در این کتاب مؤلف بسیاری از قهرمانان را واداشته تا با لحن و زبان مناسب طبقه یا محیط خاص خویش سخن بگویند (مرد قصاب و سخن گفتن و دشنام او به صوفیان، یا گفتگوی بوسعید با خرقانی و یا گفتگوی او با ابراهیم ینال حاکم نیشابور).

۴ـ یکی از مهم‌ترین جوانب ارزش ادبی اسرارالتوحید در نقل نمونه‌هایی از شعر فارسی دوران نخستین و آغازی شعر دَری است. این شعرها و زبان و اسلوب بیان در آنها، چندان کهنه و قدیمی است که هیچ کدام نمی‌تواند تازه‌تر از پایان قرن چهارم باشد. اکثر این شعرها به عصر رودکی یا قبل از وی باز می‌گردد و چون بوسعید این شعرها را از دوران کودکی و نوجوانی خویش و از طریق مراد و مرشدش ابوالقسم بشر یاسین، به یاد داشته و او نیز از مشایخ دیگر، گاه، نقل می‌کرده است، باید گفت اکثر این شعرها از آن نیمه‌ی‌ اول قرن چهارم و شاید بعضی از اواخر قرن سوم باشد. این شعرها برای مورخان ادب فارسی و محققان تاریخ شعر عرفانی در ایران، دارای کمال اهمیت‌اند و اگر این کتاب نبود، ما سهم قابل ملاحظه‌ای از نخستین نمونه‌های بازمانده‌ شعر کهن فارسی را از دست داده بودیم.

۵ـ یکی از مظاهر هنر نویسندگی مؤلف، قدرتی است که در ترجمه‌ی‌‌ عبارات عربی از خود نشان داده که در عین برخورداری از دقت، در کمال زیبایی است.

 

ویژگی‌های زبانی

اسرارالتوحید یکی از متون برجسته‌ی‌ زبان فارسی است با این‌که در صدر نوشته‌های قرن ششم قرار دارد، با این همه جای تاریخی و سبْکی آن قرن پنجم و گاه چهارم است. نثر ساده‌‌ی فارسی در قرن پنجم بهترین ادوار خویش را گذرانده و می‌توان گفت سادگی و در عین حال ورزیدگی و پختگی ـ که جمع میان آن‌ها کار آسانی نیست ـ در این رشته نوشته‌ها، به طور چشمگیری دیده می‌شود. و این ویژگی، یعنی جمع میانِ «سادگی و پختگی» شاید در اسرارالتوحید بیش از هر نوشته‌ای از نوشته‌های زبان فارسی چشمگیر باشد. تاریخ بیهقی پخته و زیباست، اما ساختمان جمله در آن بسیار دراز و تودرتوست. برای کسانی که با تحولات نثر فارسی و وجوه اشتراکِ میان نوشته‌های این دو قرن، پنجم و ششم، آگاهی دارند این نکته به اجمال روشن است که این رشته نوشته‌ها هم به لحاظ ساختارهای نحوی و هم به لحاظ دایره‌ی‌ واژگان بسیار متنوع و انعطاف‌پذیرند؛ یعنی هم مفردات و ترکیبات این نوشته‌ها متنوع و گسترده است و هم انعطاف‌پذیری ساختارهای نحوی در آن‌ها.

ما در این بحث تا آنجا که بتوانیم، از یادآوری نکاتی که در مجموعه‌ نوشته‌های نثر ساده‌ فارسی مشترک است و در اغلب نمونه‌های نثر فارسی قرن پنجم و ششم صورت‌هایی از آن را می‌توان ملاحظه کرد، صرف‌نظر می‌کنیم و خوانندگان می‌توانند به دو کتاب خاص که در باب توصیف این‌گونه نوشته‌ها، فراهم آمده است، مراجعه کنند: «سبک‌شناسی» بهار و «تاریخ زبان فارسی» دکتر خانلری؛ اما در این گفتار بعضی از ویژگی‌های زبان اسرارالتوحید ـ را که در دیگر کتبِ مشابه، یا همانند ندارد یا آن‌گونه موارد در آن کتاب‌ها نیز اندک و نادر است ـ بررسی می‌کنیم: برای آنکه از تکرار مطالب، پرهیز شود، توصیف این ویژگی‌ها را در چند بخش مورد بحث قرار می‌دهیم.

 

آثار لهجه و زبان ناحیه

از مهمترین ویژگی‌های این کتاب، این است که در مواردی عین عبارات و سخنان ردّ و بدل شده‌ میان افراد را به همان‌گونه که در اصل بوده است، حفظ کرده است و منشأ این امر دو چیز است:

۱ـ دقت مؤلف در حفظ مأثورات و عبارات شیخ یا معاصران او و حتی قدمای صوفیه.

۲ـ توجه دقیق او به ارزش هنری القای این‌گونه تعبیرات در بافت طبیعی گفتار عصر؛ مثلاً در مکالمه‌ی‌ میان ابوالحسن خرقانی و بوسعید عین عبارات را نقل کرده و به همین دلیل در آن قسمت آثار لهجه‌‌ی قومس (ناحیه‌ی‌ بسطام و خرقان) آشکار است و در آن فعل‌هایی از نوع: «هوژ گفتن، هوژاردن، واژیدن» به کار رفته است که در دیگر بخش‌های کتاب وجود ندارد. این‌ها افعالی است که نه‌تنها در بخش‌های دیگر کتاب وجود ندارد، بلکه در هیچ متن دیگری از زبان فارسی ـ تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد ـ به کار نرفته است و به لحاظ حفظ آثار لهجه‌ی‌ نیشابور نیز در مکالمه‌ شیخ با سیف‌الدوله والی نیشابور در این عبارات: ابراهیم ینال پیش تخت شیخ آمد و بایستاد. شیخ گفت: چیست؟ گفت: «مرا بپذیر.» گفت: «نت‌وا» گفت: «بایدم» شیخ گفت: «نت‌وا» گفت: «بایدم.» چون سه بار بگفت، شیخ تیز در وی نگریست… (ص۱۱۶) نشان‌دهنده‌ی‌ ثبت عین گفتار شیخ است که عمداً به زبان توده‌ مردم ـ و نه به زبان رسمی و تشریفاتی ـ با این فرمانروای مقتدر شهر صحبت کرده است.

 

تبدیلات آوایی

منظور از تبدیلات آوایی، نشان دادن نمونه‌های حذف و قلب و ادغام و ابدال است که در این کتاب، گاه دیده می‌شود و شامل صورت عکس هر کدام از این موارد نیز خواهد بود؛ یعنی در ذیل حذف مثلاً نمونه‌ «شترر اشتر» نشان‌دهنده‌ی این است که در اصل اشتر بوده و در این کتاب شتر آمده است، ولی «اوامر وام» به معنی این است که نوع رایج، صورت محذوف است که «وام»ست، ولی در این کتاب به صورت غیر محذوف یعنی «اوام» آمده است.

 

واژگان

چند نمونه از مفردات و ترکیبات: در اینجا فقط برای نمونه چند لغت از نوادر یا لغات اندک‌یاب این کتاب را، که بعضی از آنها در هیچ کتابی دیده نشده است، می‌آوریم بقیه را می‌توانید در فهرست لغات و ترکیبات و بیشتر در متن کتاب بیابید: آره (ارّه)، آموختگار (عادت کرده)، ارزخ (نوعی گچ)، اسپریس (میدان)، انگیخته (نقش مجسمه مانند)، اوره (ابره)، به (به معنی اندازه، مقدار)، به (به معنی از)، باد کردن (باد زدن)، بُج (درون دهان)، برقتری‌زده (صفت نوعی کفش)، بسیدن با (از عهده‌ کسی برآمدن)، بشولیدن (آشفتن)، بی‌خِردگی (بی‌ادبی)، برتا (بگذار تا)، پیخست کردن (در رنج و تعب افکندن)، پیخستن از (برکنار و دور نگاه داشتن)، تراق بستن (سنگر گرفتن، یا عزم)، ترکمانان‌تاز (وقت تاخت و تاز ترکمانان)، ترنانه (نانخورش)، چرخه زدن (این سوی و آن سوی رفتن)، چشمْ دیدار (دیدرس)، چهارشاخ آب از چشم آمدن (بسیار گریستن)، خلق کردن (خوشرفتاری)، خوهل کردن (رهاکردن، شل کردن)، در رباطی (نوعی سجاده)، دست پیمان (کابین یا شیربها)، دوخ (لوخ)، رانین (نوعی شلوار برای جنگ)، رزْکار (وقتِ رسیدگی به باغ انگور)، رُست یافتن (بالیدن)، رستی کردن (مخفی از دیگران چیزی را خوردن)، سپر بر سر آب (کنایه از تسلیم)، سرسر (قاچ‌قاچ)، شکارا (ظاهر، آشکارا)، شوله (مزبله)، شُه (کلمه‌ای برای تحسین و نه تقبیح)، صاحبْ‌واقعه (قهرمان داستان)، فاساختن (توافق)، فاوا شدن (رفت و آمد کردن، اختلاف)، فراوا شدن (آمد و رفت ـ فاوا شدن)، کپان (قپان)، کفتن (آشکار شدن یا خوگر شدن)، کوبین (وسیله‌ روغنگری)، کوچ (جغد)، کیا (عنوان محتسبان نیشابور)، گازرشو (لباسی که گازر آن را شسته باشد)، مراعت‌ها (مراعات‌ها)، منبل (منکر)، نت‌وا (نبایدت، تو را لازم نیست)، نهمار (بسیار، بی‌شمار)، نوبتی (خیمه‌ مخصوص سلطان)، هم‌پشت (مخالف)، هوژاردن (فروگذاردن)، هوژ گفتن (فروگفتن)، واژیدن (صحبت کردن و سخن گفتن)، ویزاری (نوعی لباس)، یک سواره (درجه‌ نازلی در لشکر و سپاه).

 

چند نمونه از ترکیبات

قدرت ایجاد معانی مختلف از رهگذر ترکیب افعال با پسوندها و پیشوندها، مهمترین ویژگی نثر فارسی این دوران است و مؤلفان این دوره با یاری گرفتن از زبان مردم و یا با تجارب ادبی خویش، گاه از ترکیب یک فعل با چندین کلمه یا پسوند و پیشوند، معانی بسیاری را از آن به وجود می‌آورند، برخلاف دوره‌های بعد که مؤلفان به علت بی‌خبری از این امکان و روی آوردن به مصادر و افعال عربی، زبان فارسی را از خلاقیت و استعداد ادای معانی بازداشته‌اند؛ مثلاً با کلمه‌ «آرزو» در این کتاب این افعال به کار رفته است:

۱ـ آرزو آمدن از (آرزوی بودن به جای کسی)

۲ـ آرزو خاستن (آرزو کردن: «آن خاک را آرزوی ما خاست» یعنی آن خاک ما را آرزو کرد)

۳ـ آرزو خواستن (برآورده شدن مرادی را طلب کردن)

۴ـ آرزوی کسی را به جای آوردن (تحقق بخشیدن مراد کسی)

۵ ـ آرزو دادن (به مراد و آرزو رساندن کسی را)

۶ـ آرزو کردن (در فعل: آرزوم کردر آرزوش کرد)

۷ـ آرزو در خاطر داشتن

یا فعل پیشوندیِ «باز کردن» را در معانی:

۱ـ باز کردن (نان از تنور گرفتن)

۲ـ باز کردن (بریدن یا قطع شاخه از درخت)

۳ـ باز کردن (کوتاه کردن موی و ناخن)

۴ـ باز کردن (حفر کردن)

۵ ـ باز کردن (ساختن و بنا کردن)

۶ـ باز کردن (کنار زدن گوشه‌ سجاده و امثال آن)

۷ـ باز کردن (میوه از درخت چیدن.)

۸ ـ‌باز کردن سر حجره یا بنا (خراب کردن سقف…)

۹ـ باز کردن از (گشودن جواهر و حلیه از خویش)

یا فعل «برآمدن» را در معانی متنوع:

۱ـ برآمدن (بیرون آمدن)

۲ـ برآمدن (گذشتن زمان)

۳ـ برآمدن (در باز کردنِ قرآن، آمدنِ آیه)

۴ـ برآمدن (به وزن و اندازه برابر درآمدن)

۵ ـ برآمدن (حاصل شدن مراد و کام)

۶ـ برآمدن (طلوع)

۷ـ برآمدن انگشت به جبّه (فرورفتن انگشت در جبّه)

۸ ـ برآمدن روز، دور ـ (مدت زیادی از روز گذشتن)

۹ـ برآمدن با (مقابله کردن)

۱۰ـ برآمدن از (خروج از)

۱۱ـ برآمدن، گردِ ـ (طواف دور چیزی کردن)

خوانندگان می‌توانند به «فهرست لغات و ترکیبات و تعبیرات» مراجعه کنند. غرض اشاره‌ای بود به میزان قدرت مؤلف در ادای معانی موردنظر خویش. زبان فارسی با قدرت تصریفی خویش در ترکیب اسماء و فعلها یا پیشوندها با افعال، چنین انعطاف‌پذیری و گنجایش داشته است. در دوره‌های بعد زنگزده شده و از حرکت بازمانده است.

3 اسفند 1392

***

 

منبع:

سایت تربت ما

کاظم خطیبی

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1042 به تاریخ 930116, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 17 فروردین1393ساعت 10:47  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

3-    کنفرانس ادبی؛ شکوه عرفان ایرانی دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی؛ نویسنده کاظم خطیبی؛ بخش اول

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی وجود داشته باشد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

 

شکوه عرفان ایرانی دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی؛ نویسنده کاظم خطیبی؛ بخش اول

اشاره: استاد یگانه، آقای دکتر شفیعی کدکنی سال‌های متمادی است که مشغول تصحیح متون عرفانی و شرح و معرفی آن‌ها، به ویژه عارفان خراسان هستند و تا کنون کتاب‌های ارجمندی در دسترس مشتاقان قرار داده‌اند که چند مجلدش درباره ابوسعید ابوالخیر است. آنچه در پی می‌آید، بخش‌هایی از مقدمه‌ی پُربار ایشان بر کتاب بسیار مهم «اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» است که با تصحیح و تعلیقات فراوان ایشان و به همّت انتشارات «آگاه» به چاپ رسیده است.

بی‌آنکه بخواهم چهره‌ اسطوره‌ای حلاج را از یاد ببرم و بی‌آنکه بخواهم رفتار و گفتار شگفت‌آور بایزید بسطامی را نادیده بگیرم، می‌خواهم بگویم ابوسعید ابوالخیر، در میان چهره‌های تاریخ تصوف ایران و اسلام یک نمونه‌‌ی استثنائی است. با این‌که از همان روزگار حیاتش مورد هجوم متعصبان بوده و آوازه‌ لاابالیگری‌های او، در همان عصر حیاتش تا اسپانیای اسلامی (یعنی اندلس) رفته بوده است و این حزم {ن و: ابن حزم} اندلسی در زمان حیات او در باب او می‌گوید: «و هم شنیده‌ایم که به روزگار ما در نیشابور مردی است از صوفیان با کنیه‌ی‌ ابوسعید ابوالخیر که… گاه جامه‌‌ی پشمینه در می‌پوشد و زمانی لباس حریر که بر مردان حرام است، گاه در روز هزار رکعت نماز می‌گزارد و زمانی نه نماز واجب می‌گزارد و نه نماز مستحبی و این کفر محض است، پناه بر خدا از این گمراهی!»۱ با این همه، هیچ قدیسّ دیگری را نمی‌شناسیم که مردمان تا این پایه شیفته‌ی‌ او باشند که مزارهایی به نام او در باکو، گرفته تا خراسان امروز و تا آنجا که امروز ترکمنستان خوانده می‌شود، ساخته باشند.

***

استاد یگانه، آقای دکتر شفیعی کدکنی سال‌های متمادی است که مشغول تصحیح متون عرفانی و شرح و معرفی آن‌ها، به ویژه عارفان خراسان هستند و تا کنون کتاب‌های ارجمندی در دسترس مشتاقان قرار داده‌اند که چند مجلدش درباره ابوسعید ابوالخیر است. آنچه در پی می‌آید، بخش‌هایی از مقدمه‌ی پُربار ایشان بر کتاب بسیار مهم «اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» است که با تصحیح و تعلیقات فراوان ایشان و به همّت انتشارات «آگاه» به چاپ رسیده است.

ابوسعید در تصوّف و عرفان ایرانی، همان مقام را دارد که حافظ در قلمروی شعر فارسی. هر دو تن دو نقطه‌ی‌ کمال و گلچین‌کننده‌ی‌ مجموعه‌‌ی زیبایی‌ها و ارزش‌های قبل از خویش‌اند. حافظ در پایان دوره‌‌ی درخشان تجربه‌های شعری، بدین کار پرداخته و بوسعید نیز به نوعی دیگر در پایان دوره‌ی‌ درخشان تصوف. آنچه در قرون بعد به عنوان «عرفان نظری» شهرت یافته، چیزی است ورای منظور ما. آن‌چه از سنّت‌های شعر فارسی و اندیشه‌ها و تصویرها و تجارب ارجمند هنری و فرهنگ شعری تا عصر حافظ وجود داشته، در دیوان حافظ به شیواترین اسلوبی گلچین شده است و در حقیقت دیوان حافظ نمایشگاهی است که در آن شش قرن تجربه‌ی‌ هنری و عرفانی در برابر ذوق و ادارک ما قرار می‌گیرد. در مورد بوسعید نیز این قضیه مصداق دارد: آنچه در طول چهار قرن نخستین تصوف و عرفان ایرانی ـ که دوران زرّین این پدیده‌ روحانی و فرهنگی است، یعنی دوران زهد و عشق و ملامت ـ وجود داشته، در گفتار و رفتار بوسعید خلاصه و گلچین شده است.

بی‌آنکه بخواهم چهره‌ اسطوره‌ای حلاج را از یاد ببرم و بی‌آنکه بخواهم رفتار و گفتار شگفت‌آور بایزید بسطامی را نادیده بگیرم، می‌خواهم بگویم ابوسعید ابوالخیر، در میان چهره‌های تاریخ تصوف ایران و اسلام یک نمونه‌‌ی استثنائی است. با این‌که از همان روزگار حیاتش مورد هجوم متعصبان بوده و آوازه‌‌ی لاابالیگری‌های او، در همان عصر حیاتش تا اسپانیای اسلامی (یعنی اندلس) رفته بوده است و این حزم {ن و: ابن حزم} اندلسی در زمان حیات او در باب او می‌گوید: «و هم شنیده‌ایم که به روزگار ما در نیشابور مردی است از صوفیان با کنیه‌‌ی ابوسعید ابوالخیر که… گاه جامه‌ پشمینه در می‌پوشد و زمانی لباس حریر که بر مردان حرام است، گاه در روز هزار رکعت نماز می‌گزارد و زمانی نه نماز واجب می‌گزارد و نه نماز مستحبی و این کفر محض است، پناه بر خدا از این گمراهی!»۱ با این همه، هیچ قدیسّ دیگری را نمی‌شناسیم که مردمان تا این پایه شیفته‌ی‌ او باشند که مزارهایی به نام او در باکو، گرفته تا خراسان امروز و تا آنجا که امروز ترکمنستان خوانده می‌شود، ساخته باشند. پرتوی معنویت او تا بدان حد باشد که در طول قرون و اعصار، رباعی‌های منسوب به او را، به عنوان دعا و حرز، برای رفع بیماری و شفا، بر بیماران بخوانند و بدَمَند و چهره‌ی‌ او به عنوان رمز اشراق و اشرافِ بر عالم غیب، به گونه‌ نشانه و رمزی درآمده باشد، آن گونه که بوعلی رمز دانش و علوم رسمی است.

در مجموعه‌‌ی رفتار و گفتار بوسعید ـ آن سوی بافته‌های مریدان ساده لوح ـ به دشواری می‌توان چیزی یافت که در عصر ما، و یا حتی در روزگاری که ارزش‌های روحی یکسره دیگرگون شده باشد، باز هم برای انسان آرامش روان و روشنی ضمیر و تسلای خاطر نداشته باشد. و چه میراثی برای انسانیت ارجمندتر از این؟ در سراسر آموزش‌های عرفانی او، یک نقطه‌‌ی سیاه و بدبینانه و آزاردهنده نمی‌توان یافت: همه جا درس انسان دوستی و خوش‌بینی و شادی و امید و تعصب‌ستیزی موج می‌زند و شما هر قدر نسبت به میراث تصوف بدبین و بی‌اعتقاد باشید، باز هم از رفتار و گفتار او، نکته‌ها می‌آموزید که در زندگی بدان نیازمندید.

اهمیت کتاب

بی‌هیچ گمان در طول تاریخ هزار و دویست ساله‌‌ی ادبیات فارسی دَری، اگر بخواهیم سه کتاب از شاهکارهای نثر فارسی انتخاب کنیم، یکی از آن سه کتاب، «اسرارالتوحید» است، آن دو کتاب دیگر به نظر من «تاریخ بیهقی» است و «تذکره‌الاولیاء»؛ البته در قلمرو نثر فنی، «گلستان» سعدی و «کلیله و دمنه»‌ی نصرالله منشی را هم باید بر این سه کتاب افزود. شاید بعضی سلیقه‌ها یکی دو کتاب دیگر نیز بر این مجموع، به دلایلی که به جای خود پذیرفتنی است، بیفزایند. آنچه مسلم است، این است که اسرارالتوحید به لحاظ ارزش هنری و چیره‌دستی نویسنده در اسالیب گوناگون بیان و شیوه‌‌ی داستان‌پردازی و انتخاب کلمات، در صدر میراث ادبی زبان فارسی قرار دارد. حتی اگر کسی محتوی آن را که بیشتر عرفان و زندگینامه‌ی‌ صوفیان است، با دیده‌ی‌ انکار بنگرد، نمی‌تواند چیره‌دستی شگفت‌آور نویسنده را در اسالیب بیان هنری منکر شود.

اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، چنان که از نام کامل آن دانسته می‌شود، زندگینامه‌ی‌ عارف بزرگ و انسان نمونه‌ی تاریخ فرهنگ ایران، ابوسعید بن ابی‌الخیر میهنی (۴۴۰ ـ ۳۵۷) است که در تاریخ عرفان ایرانی والاترین پایگاه را، در کنار حلاج و بایزید و چندتن دیگر، داراست.

اما این کتاب تنها زندگینامه‌ی‌ بوسعید نیست، بلکه یکی از برجسته‌ترین منابع تاریخ تصوف ایران و یکی از مهمترین اسناد تاریخ اجتماعی این سرزمین، در یکی از مهمترین ادوار تاریخ ایران نیز به شمار می‌رود. اطلاعات تاریخی و اجتماعی‌ای که از خلال این کتاب به دست می‌آید، در هیچ یک از کتب رسمی تاریخ، به این دقت و تفصیل دیده نمی‌شود. وضع دین و مذهب و طرز زندگی مردم و مسائل زندگی شهری و روستائی تاریخ ایران را در کمتر کتابی به این دقت و تفصیل می‌توان مشاهده کرد.

شرح حال مؤلف

مؤلف این کتاب محمدبن منوّر بن ابی‌سعد بن ابی‌طاهر بن ابی‌سعید، از احفاد ابوسعید ابوالخیر است. بیشترین اطلاعات در باب او همان‌هاست که خود در خلال این کتاب بدان‌ها اشارت دارد. و سلسله‌ نسب او به سه واسطه به ابوسعید می‌رسد در باب یک یک نیاکان او تا بوسعید جای دیگر بحث کرده‌ام.

شیخ‌الاسلام ابوسعد، جد مؤلف کتاب در فاصله‌ اول ذی‌الحجه‌ ۴۵۴ تا آخر رمضان ۵۰۷ زیسته و مؤلف ما، با این‌که در سه مورد کتاب از وی به عنوان «گفت» روایت می‌کند، ظاهراً نمی‌تواند او را دیده باشد و این گونه نقل از نسل‌های قبل در شیوه‌ی‌ روایت مؤلف نمونه‌های دیگر نیز دارد. عموی مؤلف ابوالضیاء نصربن اسعد بن سعید اگر در ۲۰ سالگی پدرش متولد شده باشد، باید در حدود ۴۷۴ متولد شده باشد. وی در ۵۴۱ درگذشته است، و پدر مؤلف، ابوالثنا المنور بن اسعد بن سعید، نیز باید در همین حدودها، با چندسال فاصله، زیسته باشد.

اگر فاصله‌ تولد و وفات منوّر را در قیاس با دوران حیات برادرش همان حدود (۴۷۴ تقریبی ـ ۵۴۱) بدانیم، مؤلف باید در اوایل قرن ششم، یعنی بعد از سال ۵۰۰ هجری متولد شده باشد و اگر سال تألیف کتاب را همان ۵۷۴ فرض کنیم ـ که قراین آن را تأیید می‌کنند ـ مؤلف حدوداً در دهه‌ هفتم عمر خویش بوده است که کتاب را نوشته است.

از تحصیلات و استادان و مشایخ وی، هیچ‌گونه اطلاعی در دست نداریم و از خلال اسرار التوحید می‌توان دریافت که وی مردی مطلع از مباحث تصوف و آشنا به اقوال و احوال مشایخ صوفیه است (با همه لغزش‌هایی که دارد و ما به جای خود آنها را نشان داده‌ایم) و اگر اشاره‌ای که به «اشارات» بوعلی و دیگر کتب وی دارد، منحصر در همان مبحث خاص توجه بوعلی به مسائل عرفان نباشد (یعنی نگوییم که آگاهی مؤلف از آن کتاب بر اثر توجه به مقام و نقش نیای خویش در تغییر دیدگاه بوعلی بوده است) باید بپذیریم که از کتب حکمت عصر نیز خبر داشته است.

مؤلف کتاب خویش را به هنگامی نوشته است که دور از میهنه و مشهد شیخ بوده است و این نکته را از این عبارت که در باب ویرانی‌های مشهدِ شیخ و میهنه در کتاب خویش آورده است، می‌توان استنباط کرد: «امید ما بدین هر دو اشارت و بشارت است که ما به آخر عمر این سعادت دریابیم که روزی چند بر سر آن تربت مقدسه بیاساییم و وفات ما در آن حضرت بزرگوار بود و خاک در جوار آبا و اجداد» و باز در جای دیگر می‌گوید: «حق تعالی به‌ فضل خویش روشنایی پدید آرد و اهل آن ولایت (اشاره به میهنه دارد) را خاص و اهل خراسان را عام، به کرم ِ خویش فریاد رساد.» اشاره‌ی‌ «آن» خود دلیلی است بر این‌که نویسنده در خارج میهنه است.

اطلاع دیگری که در باب مؤلف و موقعیت اجتماعی او در متن اسرارالتوحید ثبت شده است، دیدار اوست با سلطان سنجر در مرو که وی به ‌عنوان نماینده‌ی‌ فرزندان شیخ و یکی از رجال ِ دشتِ خاوران به دیدار سنجر رفته است: «درآن وقت که سلطان شهید سنجر… از دست غزان خلاص یافت و به دارالمُلک آمد، این دعاگوی از سرخس با جمعی از مشایخ و قضاه‌ و ایمه‌ی‌ سرخس به مرو رفت، به مبارک‌بادِ قدوم سلطان و از جهت مصالح بقعه‌ی‌ شیخ و از خویشان و فرزندان شیخ هم کس با دعا گوی نبودند؛ چه، آنچ مانده بودند، متفرق بودند و بیشتر به عراق رفته. چون دعاگوی به مرو رسید، رئیس میهنه رحمه‌الله چند روز بود که آنجا رسیده بود از جهت مصالح ولایت و هنوز سلطان را ندیده بود… دیگر روز، به خلوت، هر دو سلطان را بدیدیم.» از این واقع می‌توان استنباط کرد که مؤلف تا سال ۵۵۱ هجری و مدت‌ها پس از آن هنوز در میهنه بوده است.

و احتمالاً پس از حمله‌ی‌ غزان (حدود نیمه‌ی‌ قرن ششم به بعد) میهنه را ترک گفته و در خارج میهنه می‌زیسته است؛ ولی این محل کجا می‌تواند باشد؟ به ظنّ قریب به یقین می‌توان گفت که وی در هرات بوده است و هم در این شهر درگذشته است و به خاک سپرده شده است. گذشته از تقدیم‌نامه‌‌ی کتاب به ‌نام محمد بن سام غوری، فرمانروایی که در این شهر می‌زیسته و خود نیز مدفون در هرات است، اطلاع بسیار مهمی در باب خاک‌جای مؤلف در هرات در دست است که اینک عیناً به نقل آن می‌پردازیم. شادروان فکری سلجوقی در تعلیقات رساله‌‌ی مزارات هرات نوشته است: «مزار خواجه‌ منوّر: خواجه محمدبن منوّر. شرح حالش در رساله‌ی‌ مزارات نیست؛ اما خاکش آن سوی پل مالان واقع است. چون از پل مالان بگذری، در راه قدیم که به پل اسفزاری می‌روند، یعنی راه قدیم مالان و زیارتگاه و این جاده، جاده‌‌ی قدیم راه اسفزار و فراه بود. پس از آن‌که جاده‌ پُل هاشمی را به سوی میرداود کشیدند، راه قدیمه متروک شد. و اکنون پیاده‌‌روان و مال‌سواران از آن راه به دهات گذره می‌روند. چون از پُل مالان پاسی راه بگذری، بر سر پُل جوی مالان (جوی گذره) به دست راست، محوطه‌ای است مشجّر و مزاری که آن را خواجه محمد منوّر می‌گویند و او را از فرزندان حضرت ابی‌سعید ابی‌الخیر می‌دانند. قبری طولانی دارد و اکنون سنگ و لوح به قبرش دیده نمی‌شود.»۲

مرحوم فکری سلجوقی در دنباله‌ی‌ این مطلب می‌گوید: «به ظنّ قوی صاحب این مزار همان خواجه محمد بن منوّر مصنّف کتاب نفیس اسرارالتوحید است که در عصر سلطان غیاث‌الدین محمد بن سام در هرات می‌زیسته. در ساحل هریرود، نزدیک پُل مالان، قریه‌ای است که آن را شایمنه می‌گویند و برخی عقیده دارند که نام آن شادمانه است؛ اما پیران می‌گویند: به واسطه‌ای که یکی از فرزندان حضرت ابی‌سعید در این قریه نشیمن داشته، نام این قریه را شاه میهنه نهادند که اکنون به تصحیف به شایمنه معروف شده و تواند بود که خواجه محمد در این قریه زندگی می‌کرده.» در باب شایمنهر شادمانه مرحوم فکری خود از یاقوت۳ نقل کرده که: «شادمانه قریه‌ای است با فاصله‌ نیم‌فرسنگ از هرات.» پس نمی‌توان گفت اصل آن شادمهنه بوده است، مگر اینکه روزگاری قبل از عصر یاقوت این تغییر در کلمه روی داده باشد. البته روستاهای بسیاری در خراسان به نام شادمهنه بوده و هست.

نکته‌ی‌ دیگری که بودن مؤلف را در هرات تأیید می‌کند، وصفی است که در باب هرات و دروازه‌های آن آورده و از نوع دقت در توصیف دروازه‌ها، نوعی آگاهی مستقیم و تجربی مؤلف را می‌توان فهمید.۴ یکی از احفاد شیخ به نام شهاب‌الدین عبدالله در قرن نهم در هرات سجاده‌نشین مزار خواجه عبدالله انصاری بوده است آیا بازمانده‌ اولاد محمدبن منوّر نیست که همچنان در آن ولایت باقی مانده‌اند.۵

تاریخ تألیف کتاب

ژوکوفسکی سال تألیف کتاب را میان ۵۵۳ (یعنی بعد از مرگ سنجر که در ۵۵۲ اتفاق افتاده) و سال ۵۹۹ که سال وفات محمدبن سام غوری است و کتاب به او تقدیم شده است، تعیین کرده است؛۶ ولی استاد بهمنیار سال تألیف را میان ۵۸۰ ـ ۵۷۰ دانسته و سال ۵۷۴ را ترجیح داده است۷ و این محاسبه‌ای است کاملاً درست و پذیرفتنی؛ زیرا مؤلف چند جا در خلال کتاب به بعضی حوادث اشارت دارد که از مجموع آن‌ها می‌تواند فهمید که وی در حدود سال ۵۷۴ به تألیف این کتاب اشتغال داشته است؛ زیرا تصریح دارد بر این‌که فتنه‌ی‌ غزان ـ که مایه‌ی‌ ویرانی مهنه و بی‌رونق شدن مشهد شیخ شده است ـ صد سال پس از مرگِ شیخ آغاز شده است؛ یعنی سال ۵۴۰ هجری و این سال را سرآغاز ویرانی ِ مهنه و مشهدِ شیخ می‌داند و در همین‌جا می‌گوید: «و اکنون مدت سی و چهار سال است تا بر سر روضه‌ی‌ مقدس او از این ترتیب‌ها ـ که پیش از این کرده آمده است ـ هیچ چیز نبوده است و هنوز هیچ روشنایی پدید نیست.»۸ اگر سی و چهار را بر سال ۵۴۰ که صدمین سال درگذشت بوسعید است بیفزاییم، همان ۵۷۴ خواهد بود. این عدد سی و چهار مطابق است با تمامی نسخه‌های موجود مگر نسخه‌ D که در آن «سی و چهل سال» آمده است. اگر آن روایت را بپذیریم که بسیار دور از قراین است، می‌توانیم فاصله‌ ۴۷۰ تا ۴۸۰ را زمان تألیف کتاب بدانیم؛ ولی تمامی نسخه‌های معتبر همان سی و چهار سال را دارند؛ بنابراین به‌طور یقین همان ۵۷۴ صحیح است.

اگر آن‌چه در نسخه‌ی‌ اساس ما ـ که معتبرترین نسخه‌های کتاب است ـ وجود دارد، افزوده‌ی‌ شخص مؤلف باشد، به دقت می‌توان گفت که آخرین تجدید نظرهای مؤلف در کتاب، پس از تاریخ شوال ۵۹۰ بوده است؛ زیرا در آغاز داستانی می‌گوید: «به تاریخ شوال سنه‌ی‌ تسعین و خمسمایه امام اجل فخرالدین محدث خراسان ابوالفتح محمد بن ابی‌بکر بن منصور القاضی المنهی السرخسی که از افراد ائمه‌ خراسان است و به زهد و علم و ورع مذکور و مشهور، به میهنه رسید به زیارت شیخ…»۹ با اینکه هویّت تاریخی این شخص هنوز به روشنی معلوم نیست، این اشاره‌ تاریخی نشانه‌ی آخرین تجدید نظرهای مؤلف در کتاب خویش است، مگر اینکه نبودن این داستان را در بقیه‌ نسخه‌ها و مجهول بودن هویّت این فخرالدین را، ملاکی قرار دهیم برای تصرف کاتبی در نسخه‌ اساس یا نسخه‌ای که اساس از روی آن کتابت شده است.

اهدای کتاب

در بعضی از نسخه‌ها، از جمله ۴ نسخه از ۷ نسخه‌ی مؤلف، کتاب را به محمدبن سام غوری (متوفی ۵۹۹) تقدیم کرده است و از مقایسه‌‌ی نسخه‌هایی که این تقدیم‌نامه در آن‌ها وجود دارد و آن‌ها که فاقد این تقدیم‌نامه‌اند، می‌توان دریافت که مؤلف این کتاب را، گرچه با تغییراتی بسیار جزئی چند بار بازنویسی کرده است و یکی از این بازنویسی‌ها همان است که برای تقدیم به محمدبن سام غوری، بازنویسی شده است. چنین حدس می‌زنم که وی کتاب را سال‌ها قبل از این تقدیم‌نامه‌ تألیف کرده و نسخه‌هایی از آن را در میان اهل خانقاه نشر داده است و بعد که بر اثر حوادث روزگار از وطن دور افتاده بوده است و به احتمال قوی مقیم هرات بوده است، در آنجا نسخه‌ای با تقدیم‌نامه به سلطان غوری فراهم آورده است و آن چند صفحه را در مقدمه‌‌ی آن افزوده است و می‌دانیم که هرات مرکز فرمانروایی این سلطان غوری و نیز خاک‌جای او بوده است.۱۰ از همین مقایسه‌ی‌ نسخه‌ می‌توان دریافت که بعضی تغییرات عبارتی یا کم و کاست‌ها، حاصل تصرّف شخص مؤلف است و نه دخل و تصرف‌های کاتبان. با این‌که سهم کاتبان را نیز در این تغییرات نمی‌توانیم، به‌کلی فراموش کنیم.

۳۰ بهمن ۱۳۹۲

... ادامه دارد

 

پی‌نوشت‌ها:

۱ـ الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ابومحمد علی بن حزم اندلسی (متوفی ۴۵۶)، چاپ مصر، ۱۳۲۱ قمری، ۴ر۱۸۸

۲- مزارات هرات ۲ر۱۰۳

۳- معجم البلدان ۳ر۳۰۵

۴- اسرار التوحید ۲۲۹

۵- منشأ الانشاء ۱ر۷-۱۳۳

۶- ژوکوفسکی، مقدمه‌ اسرارالتوحید، چاپ ژوکوفسکی

۷- بهمنیار، مقدمه‌ اسرار التوحید، چاپ بهمنیار، یب

۸- اسرار التوحید، چاپ حاضر، ۳۴۲

۹- همان کتاب ۳۷۲

۱۰- مزارات هرات ۱ر۴۰

 

 

منبع:

سایت تربت ما

کاظم خطیبی

***


برچسب‌ها: گزارش جلسه‌ شماره 1041 به تاریخ 921224, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 25 اسفند1392ساعت 19:3  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

بهار و گل در دیوان شمس؛ ناشناس

از میان تمامی شاعران ما، شاید هیچ یک، جان را به زیبائی مولانا ندیده باشند او در عین بهره‌جویی از ذوق‏ والای زیبائی شناسی، آن بد بینی و یأس فلسفی خیام و ... را ندارد، در نتیجه جهان به چشم او، همه زیبائی است و همه، جلوه‌ی جمال دوست. خاصه بهار که زیباترین برگ دفتر طبیعت است و طبعا به چشم موشکاف و ژرف‌بین مولانا بسی زیباتر از آنچه چشمان من و تو، تواند دید. غزلهای بهاری مولانا، فراوان است و می‏شود گفت که بدون استثناء در تمامی‏ آن‌ها، مولانا شاعری است که در رویارویی با طراوت و نفس مسیحائی بهار، به وجد آمده و دست افشان و پای کوبان، در سماع درخت و گل و گیاه شرکت جسته است. با گل رقصیده است و با سرو آستین افشانده است و با نسیم چرخیده‏ است، با برگ افتاده است و با مرغ برخاسته است و در تمامی این احوال، روحش را با روح سبز بهار چنان درآمیخته است‏ که پنداری او و بهار، یک روحند در دو معنی و مگر در اندیشه‌ی مولانای عارف، حقیقت جز این است؟

مگر آدمی و گل و سنگ و گیاه و هر چیزی، جلوه‏های گوناگون ذات یگانه دوست نیستند؟ آن شاهد ازلی، که‏ پرتو در آینه‏های بسیار افکنده است؟

بهار و گل‏ در دیوان شمس

به غزل بهاری مولانا که بنگریم، کلمات ظاهرا همان کلمات آشنای قصاید بهاری فرخی و منوچهری‏اند: گل، گلزار، نرگس، باغ سوسن، سرو و بلبل و جز این‌ها. امّا این ظاهر ماجراست و چون شعر را، به زبان خود او بخوانی و راز باطن‏ واژه‏ها را با کلیدی که فرهنگ خاص مولانا بدست داده است، بگشائی، خواهی دانست که بین غزل بهاری مولانا و قصیده‌ی بهاری فرخی، فاصله به اندازه‌ی جسم تا جان است. همچنان‌که بین بهار مولوی و بهار فرخی، فاصله به اندازه‌ی سطح‏ تا عمق است. فرخی، وقتی از گل سخن می‏گوید، منظور دیگری ندارد و در نهایت اشاره‏اش به همان گلی است که در باغ‏های غزنین می‏روئیده است. امّا گل در غزل مولانا، بی‌گمان همان گل نسرین یا سوری یا سوسن نیست هر چند که‏ به‌نام نیز مشخص شده باشد. این گل موجود نباتی ساده‏ای نیست که رنگی دارد و عطری که در فصلی می‏روید و در فصلی می‏پژمرد. این گل، موجودی است که دست کم در مرحله حرکت از نبات به حیوان است. گفتم دست کم، چرا که‏ امکان دارد، این گل اصلا تمثیلی از موجودی والا بوده باشد که پیام آور بهاری در معنی والای بهار است: بهار جانها و روان‏ها، و به گفته‌ی خود مولانا، بهاری که بستان عقل و جان را می‏آراید و نه بستان‏های غزنه‏ و اصفهان را ... .

در همین غزل وقتی مولانا می‏گوید:

گل آن‌جهانی است، نگنجد در این جهان‏

در عالم خیال چه گنجد، خیال گل‏

گل کیست؟ - قاصدی است ز بستان عقل و جان

گل چیست؟ - رقعه‏ای است ز جاه و جمال گل

دیگر جایی باقی نمی‏ماند بر این پندار که منظور از گل، همین گلهایی است که در باغچه‏ها می‏روید و در گلفروشی‏ها هم می‏فروشندش. چرا که مولانا آنچنان ابعادی به گل بخشیده است که نا گزیر باید، گمان را به آفاق دیگری کشاند: گل‏ آن‌جهانی است. یعنی چه؟ می‏دانیم که عرفای ما و ازجمله مولانا، این جهان را گذر گاهی موقت یا به تعبیری زندانی موقت برای خود و اصلا برای انسان دانسته‏اند. انسانی که به گناه آدم از بهشت رانده شد تا زندانی خاک باشد:

من ملک بودم و فردوس برین جایم بود

آدم آورد در این دیر خراب آبادم

و یا

مرغ باغ ملکوتم نیم از عالم خاک‏

دو سه روزی قفسی ساخته‏اند از بدنم‏

و یا به روایت خود مولانا در آغاز مثنوی:

از نیستان تا مرا ببریده‏اند

در نفیرم مرد و زن نالیده‏اند

سینه خواهم شرحه شرحه از فراق‏

تا بگویم شرح درد اشتیاق‏

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش‏

باز جوید روزگار وصل خویش

جان کلام اینست که جهان خاکی، جایگاه اصلی انسان نیست. نیستان این نی، جای دیگر است و فغان این نی نیز برای آن است که از نیستانش جدا کرده‏اند و نیستان او، جهان‏ کمال است و دنیای وصال دوست. جهان رهایی از قالب تن، جهان، جان خالص شدن و به دوست پیوستن. با این تعبیر وقتی می‏گوید: گل آن‌جهانی است، می‌توان دریافت که «گل» نیز از نظر او، موجودی است پا بسته ی خاک و آرزومند رهائی از خاک و رسیدن به افلاک. آیا گلزار دیدگاه مولانا در این غزل، تمثلی از «انسان کامل» نیست؟ انسان کاملی‏ که بهار عشق و سرسبزی روح و طراوت جان را مژده آورده است؟

«گل کیست؟ قاصدی است ز بستان و عقل و جان» این قاصد اگر از بستان عقل و جان آمده باشد، نمی‌تواند گیاهی خرد باشد که به وزیدن نسیمی به تاراج رود. این قاصد باید جان پاکی بوده باشد که توفان‌ها برای حرکت از او فرمان گیرند. این قاصد باید آمده باشد که با پالایش جان و جهان ما به‌همراه خود، از زندان تمناهای این جهانی رهایمان‏ کند و تا بهار رهائی ببرد:

گیریم دامن گل و همراه گل شویم‏

رقصان همی رویم به اصل و نهال گل

نشانی‏هایی که مولانا می‏دهد، همه گواهی بر این سخن است که این گل، گلی معمولی نیست: ازجمله‏ نشانی‏ها یکی این‌که:

گل را مدد رسیده ز گلزار روی دوست

تا چشم ما نبیند دیگر زوال گل

چگونه گلی می‌تواند به یمن گلزار همیشه بهار روی دوست، گلی بی زوال و همیشگی باشد؟ نشانی دیگر:

جامه‌دران رسید گل از بهر داد ما

ز آن می‏دریم جامه، به بوی وصال گل

چگونه گلی می‌تواند، برای دادن داد عاشقان آمده باشد و آن‌چنان هم آمده باشد که عاشقان به‌بوی وصالش جامه‏ درند و بی‌تابانه به‌رقص آیند؟

نشانی‏ها همه می‏گویند که این گل، گلی دیگر، از بستانی دیگر است:

اصل و نهال گل عرق لطف مصطفی است‏

ز آن صدر، بدر گردد آنجا هلال گل

که اشاره به حدیثی است درباره‌ی به وجود آمدن گل که این معنی را ما در عرف عوام نیز داریم که گل محمدی‏ را، روئیده ار عرق حضرت پیامبر می‏دانند. حدیث این است: انّ النّبیّ (ص) قال لیلة اسری بی الی السّماء سقط الی الارض من عرقی فنبت منه الورد فمن اذاد ان یشمّ‏ رائحتی فلیشمّ الورد. که از قول خود پیامبر روایت می‏کند که در شب معراج از آسمان عرق من به زمین چکید و از آن گلی روئید که‏ اگر مرا ببوئید انگار، گل را بوئیده‏اید.

بدنبال این اشاره، اشاره‏ای دیگر به داستان چهار مرغ خلیل دارد که می‏دانیم بی‌مرگی را القاء می‏کند با آن‏ طول و تفصیل که چهار مرغ را پس از کشتن در هم آمیزند و پاره‏ها را بر سر چهار کوه نهند تا چون به‌فرمان خود زنده شوند، تا ناباوران دریابند که اراده‌ی الهی بر هر چیزی تواناست. مولانا گل را به چهار مرغ خلیل مانند می‏کند که هر بار پس از مردن و پرپر شدن به حیات خود ادامه می‏دهد و البته به شکل کامل‌تر. گل به‌باد می‏رود امّا در هر بهار دوباره سر از خاک‏ بر می‏کند. همچون جانهای پاک که هر چند به‌ظاهر و در تن میمیرند امّا روحشان تا رسیدن به نقطه کمال به حیات خود ادامه می‏دهد و هر بهار دعوتی دیگر است از آنان به زندگانی دیگر. در آخرین بیت مولانا، خود را امر به خاموشی‏ می‏دهد.

گفت آن یار کز او گشت سر دار بلند

جرمش آن بود که اسرار هویدا می‏کرد

از راز «گل» و راز «بهار» بیش از این نباید گفت که در خانه اگر کس است یک حرف بس است و اگر نیست هزار حرف نیز به جایی نمی‏رسد:

تا نگردی آشنا زین پرده رمزی نشنوی‏

گوش نا محرم نباشد جای پیغام سروش

با هم غزل بهاری مولانا را از دیوان شمس بخوانیم و با جلوه‏ای تازه از بهای دیگر آشنا شویم:

امروز روز شادی و امسال، سال گل‏

نیکوست حال ما که نکو باد حال گل‏

گل را مدد رسید ز گلزار روی دوست‏

تا چشم ما نبیند دیگر زوال گل‏

مست است چشم نرگس و خندان دهان باغ

از کرّ و فرّ و رونق و لطف و کمال گل‏

سوسن زبان گشاده و گفته بگوش سرو

اسرار عشق بلبل و حسن خصال گل‏

جامه دران رسید گل از بهر دادِ ما

ز آن می‏دریم جامه به بوی وصال گل

‏گل آن‌جهانی است، نگنجد در این جهان‏

در عالم خیال چه گنجد، خیال گل؟

گل کیست؟ - قاصدی است ز بستان عقل و جان‏

گل چیست؟ - رقعه‏ای است ز جاه و جمال گل‏

گیریم دامن گل و همراه گل شویم‏

رقصان همی رویم به اصل و نهال گل‏

اصل و نهال گل عرق لطف مصطفاست‏

ز آن صدر بدر گردد آنجا هلال گل‏

زنده کنند و باز پر و بال نو دهند

هر چند بر کنید شما پرّ و بال گل‏

مانند چار مرغ خلیل از پی فنا

در دعوت بهار ببین، امتثال گل‏

خاموش باش و لب مگشا خواجه!غنچه وار

می‏خند زیر لب تو به زیر ظلال گل

منابع:

1- دیوان حافظ

2- مثنوی معنوی

3- غزلیات شمس

فصل‌نامه‌ی هنر؛ شماره‌ی 3؛ بهار 1362

***


برچسب‌ها: مثنوی خوانی, کنفرانس ادبی, تحقیق بهمن صباغ زاده
+ نوشته شده در  یکشنبه 25 اسفند1392ساعت 13:21  توسط بهمن صباغ‌ زاده  | 

مطالب قدیمی‌تر