سیاه‌مشــــــــــــــــــــــــــــــــق

5- شاعر همشهری؛ الفتی تربتی (؟؟9 تا ؟؟9)

از زمانی که نوشتن راجع به شاعران تربت حیدریه را شروع کرده‌ام، سعی‌ کرده‌ام تا جایی که می‌توانم اطلاعات صحیح جمع‌آوری کنم و شاعران همشهری را هر چه کامل‌تر معرفی کنم. در چند ماه اخیر نوبت به معاصرین رسیده است و خوشبختانه به دلیل نزدیکی زمانی، از اغلب این شاعران اطلاعات بیشتری در دسترس است. خوانندگان عزیز بسیار لطف خواهند کرد اگر اطلاعات تکمیلی خود را برای من از طریق آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند. دوستان شاعر همشهری (ولایت زاوه، شامل: زاوه، تربت، رشتخوار، مه‌ولات) هم می‌توانند زندگی‌نامه و آثار خود را از طریق همین آدرس برای بنده ارسال کنند. اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، من چند سوال در بخش فراخوان نوشته‌ام که با جواب دادن به آنها و ارسال جواب‌ها به من، خواهم توانست زندگی‌نامه‌ی شما را بنویسم. امیدوارم این وبلاگ در آینده به منبع قابل اعتمادی راجع به شعر تربت حیدریه و شاعران این خطه تبدیل شود تا راه برای محققانی که در آینده راجع به این موضوع‌ها تحقیق خواهند کرد، هموارتر شود.

در شرح حال‌هایی که قدما در شرح حال شاعران می‌نوشته‌اند غالبا در مورد شاعری که معروف نبوده است به آوردن یکی دو جمله در احوال آن شاعر و ذکر یکی دو بیت از اشعار وی بسنده می‌کرده‌اند. در گذشته شاعران همه تخلص داشته‌اند و ایشان را با تلخص و نام شهر زادگاه‌شان یا گاه شهر محل سکونت‌شان می‌شناخته‌اند مانند فردوسی طوسی، ثنایی غزنوی، سعدی شیرازی و ... . شاعرانی در نامشان پسوند «تربتی» یا «زابی» آمده است از منطقه‌ی تربت حیدریه‌ی امروز بوده‌اند چون شاعران تربت جام را با پسوند جامی می‌شناخته‌اند. در چند هفته‌ی اخیر چند تن از این شاعران را معرفی خواهم کرد. شاعری که این هفته می‌خواهم خدمت‌تان معرفی کنم از این جمله شاعران است که شرح حال وی را استاد احمد گلچین معانی در کتاب کاروان هند آورده است. کاوران هند کتابی است در شرح حال شاعران دوره‌ی صفویه که به هندوستان سفر کرده‌اند. این کتاب در دو جلد توسط انتشارات آستان قدس در سال 1369 منتشر شده است. استاد گلچین معانی در کتاب خود شرح حال این شاعر (الفتی تربتی) را از تذکره‌ی عرفات العاشقین و عرصات العارفین نقل کرده است؛ قبل از ذکر شرح حال خوب است که ابتدا شناختی مختصر از تذکره‌ی عرفات العاشقین و بعد جناب گلچین معانی داشته باشیم:

عرفات العاشقین یکی از بزرگترین و مهمترین تذکره‌های فارسی است که در سال 1022- 1024 ق به قلم تقی الدین محمّد اوحدی حسینی دقاقی بلیانی (973- 1040ق)، شاعر، ادیب و نویسنده‌ی نام‌آور دوره صفوی به رشته‌ی تحریر درآمده است. وی این تذکره را پس از عزیمت به هند و در دربار جهانگیر شاه (حکومت 1014- 1037) نوشته است و در آن شرح­ حال و نمونه‌ی شعر نزدیک به سه هزار و پانصد شاعر را از آغاز شعر فارسی تا روزگار خود در بیست و هشت «عرصه» و هر عرصه را در سه «غرفه» شامل غرفه متقدّمین، غرفه متوسّطین، و غرفه متأخرین فراهم آورده است. این کتاب با همکاری مرکز پژوهشی میراث مکتوب به تصحیح همشهری فاضل‌مان استاد ذبیح الله صاحبکار و زیرنظر استاد محمد قهرمان در سال 1389 چاپ شده است که البته در آن زمان مصحح کتاب شادروان ذبیح‌الله صاحبکار در میان ما نبود.

احمد گلچین معانی در ۱۸ دی ۱۲۹۵، در تهران زاده‌شد. وی در خانواده‌ای مذهبی به‌دنیا آمد. پس از طی تحصیلات، در ۱۳۱۳، به استخدام وزارت دادگستری درآمد و تا ۱۳۳۸ در آنجا مشغول به‌‌کار شد. او از ۱۳۳۰ در کتابخانهٔ ملی نیز خدمت می کرد و بعد از ۱۳۳۸ به‌‌طور تمام‌وقت در کتابخانهٔ مجلس مشغول شد. در ۱۳۴۲ به دعوت نایب‌التویه آستان قدس رضوی، برای تنظیم فهرست کتب خطی آنجا، به مشهد مهاجرت کرد و وی در حین خدمت دولت به تحصیل ادامه داد و از محضر استادان مختلف بهره برد. گلچین معانی در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۷۹ در مشهد درگذشت. پیکر او در مقبرةالشعرای آرامگاه فردوسی به خاک سپرده شد.

چنان‌که آقای گلچین معانی به نقل از عرفات می‌نویسد: مولد و منشاء وی خاک پاک تربت است، صاحب طبیعت و همت بوده، به غایت خوش‌فهم، مجلس‌آرا، صحبت‌دیده، از مردم خوب آن‌جاست، در عهد همایون پادشاه هند. نام او میرحسین است و ابیات زیر از او نقل شده است:

از تلخی گریه‌ام جهان می‌سوزد

وز گرمی ناله‌ام زبان می‌سوزد

آن سینه پر آتشم که گر آه کشم

از شعله‌ی آهم آسمان می‌سوزد

***

الفتی در هجر بی‌تابی مکن، شرمی بدار

هیچ می‌دانی که هم‌دم با تو شب‌ها یاد کیست؟

***

بهمن صباغ زاده