سیاه‌مشــــــــــــــــــــــــــــــــق

یک کلام به صد کلام؛ یادداشت‌های استاد محمد قهرمان؛ قسمت پنجاه و سوم؛ بهمن صباغ زاده

درود دوستان عزیز. فیش‌های 5201 تا 5300 را در ادامه می‌خوانید.

از شما دوستان خواننده خواهش می‌کنم اشکالات متن را تذکر دهید تا انشاالله در آینده که قرار است این مطالب به صورت کتابی در فرهنگ شفاهی تربت منتشر شود کامل‌تر و جامع‌تر باشد. برای انتقال نظرات و مطالب خود می‌توانید از روش‌های زیر پیام‌تان را به من برسانید یا دیگر مطالبم را بخوانید.

وبلاگ سیاه‌مست www.bahmansabaghzade.blogfa.com

وبلاگ سیاه‌مشق www.bahmansabaghzade2.blogfa.com

ایمیلsiyah_mast@yahoo.com

کانال تلگرام https://t.me/bahman_sabaghzade

صفحه‌ی شخصی در تلگرام https://t.me/bahmansabaghzade

1. دِسگیر (desgir): دستگیر. کمک‌دست.
2. دِسلاف رِفتَن (deslâf reftan): شروع شدن.
3. دِسلاف کِردَن (deslâf kerdan): شروع کردن.
4. دِسمالِ کُساری (desmâle kosâri): دستمال کِجینیِ بزرگ برای گذاشتن در جیب. رک. کِجی.
5. دِس‌میو {دست‌میان} (desmiyu): قطعه چوبی است به عنوان دستگیره در سمت راست دسته‌ی گاوآهن. انتهای دسته به «رِخِز» متّصل است. دهقان در هنگام شخم زدن آن را به دست می‌گیرد و چون بخواهد جهت شیار را تغییر دهد، دسته را رو به بالا می‌کشد، رخز از خاک بیرون می‌آید و باز هم جا که لازم باشد آن را رو به پایین فشار می‌دهد و دنباله‌ی کار را می‌گیرد. رک. رِخِز.
6. دِسمَـْیَه (desmāya): دستمایه. سرمایه. پولی که در آغاز شکاسبی به کار می‌اندازند.
7. *دِس نِماز (desnemâz): وضو.
8. *دِس وِر باد (desverbâd): ولخرج. مُسرِف. معادلِ ادبیِ آن «بادْدست» است. صائب می‌گوید: به بادْدست کلید خزانه را مسپار/ مده به دست صبا زلف عنبرافشان را.
9. دَش (daš): دشت. بیابان.
10. دَشت: زمین‌هایی که در سال زراعی زیر کشت بُرده شده است. می‌پرسند: امسال دشت‌تان را در کجا گرفته‌اید، یا به کجا بُرده‌اید؟ این زمین‌های کشت‌شده را «صحرا» هم می‌گویند.
11. دِ شِگِستَن (de šegestan): برشکستن. بالا زدن. تاه زدن. بیشتر در خیّاطی به کار می‌رود مثلاً: «پایینِ پارچَه‌رْ دَشْگین»
12. دِشمُم (dešmom): دشنام.
13. دشمنِ خونی: دشمنی که تا خون حریف را نریزد، آرام نگیرد.
14. دِ شَـْنَه گِوار دایَن (de šāna gevâr dâyan): بر خود هموار کردن. به خود قبولاندن. رضایت دادن. تحمّل کردن.
15. دِ شُوِْ... (de šowe): در زیرِ... . مثلاً «فِلَـْنِه‌کَس دِ شُوِْ لحافَه»
16. دِشوار (dešvâr): دشت‌وار. زمینی به اندازه‌ی کاشتِ یک‌سال. مثلاً می‌گویند: برای زراعت امسال کنار کال را در نظر گرفته، «یَگ دِشوار زِمینَه» یعنی کشت یک سال را تکافو می‌کند. رک. دشت.
17. دِ شور اَوُردَن خود را (de šur avordan): به دوره افتادن تا با وجود عدم تناسب یا قابلیّت خود را قاطیِ کاری کند. نظیرِ «دِ دُوْرَه اَوُردَن خود را»
18. دِ شور اَوُردَن کسی را (de šur avordan): برشوراندن کسی را. او را خشمگین کردن.
19. دِ شوریدَن (de šuridan): رک. دِ شوریَن.
20. دِ شوریَن (de šuriyan): فحل شدن قوچ و تاکه. می‌گویند: «قوچ دِ شوریَه» یا «تَـْکَه دِ شوریدَه»، در آن هنگام قوچ و تاکه را در گله «یِلَه» می‌کنند یا گفته می‌شود «سَر» می‌دهند و آن اوایل مهر است. رک. قوچ‌گُذار. رک. تَـْکَه.
21. دُعا رِسنُدَن (do’â resondan): سلام رساندن.
22. دُعا و ثِنا (do’âo senâ): دعا.
23. دِ غَش رِفتَنِ دل: ضعف رفتنِ دل، مثلاً «زِنگیچَه‌م وِر دیفال خُورد، چُنو به درد اَمَد که دلُم دِ غَش رَفت»
24. دِ غمِ... بویَن: به فکر کسی یا چیزی بودن. مثلا: «تو دِ غَمِ دِرس و مَخشِت نی‌یی» یعنی تو به فکر درس و مشقت نیستی، به آن نمی‌اندیشی. یا: «کَسِ دِ غَمِ ما نیَه» یعنی کسی به فکر ما نیست. گویا این فعل بیشتر به صورت منفی به کار می‌رود.
25. دَْغی (dāgi): داغی. سیاه‌زخم.
26. دِ فروش دیشتَن (de foruš kerdan): به معرضِ فروش داشتن.
27. دِ فروش کِردَن (de foruš kerdan): به معرضِ فروش گذاشتن. مثلاً: «مِلکِشِر دِ فروش کِردَه» یعنی مِلک خود را در معرض فروش گذاشته.
28. دَقّ (daqq): 1- زمینِ کویری که علف در آن نروید. 2- زمینِ هموار و ضمنا شَخ و سفت که آب هم در آن خوب نفوذ نمی‌کند. به کسانی که موی وسط سرشان ریخته است می‌گویند «کِلَّه‌ش دَق رِفتَه». در دوبیتی‌ها داریم: «کلوتایْ چاه نِمک دَقّای گیسور»
29. دِق دادن کسی را (deq dâdan): غصّه‌دار کردن و رنج‌دادن کسی را.
30. دِقِ... را وِردیشتَن (deqe...verdištan): برای چیزی یا کسی غصّه‌دار بودن.
31. دِق‌مرگ رِفتَن (deqmarg reftan): از بسیاری رنج و انده، مُردن.
32. دِق‌مرگ کِردَن (deqmarg kerdan): از غم و غصّه هلاک کردن.
33. دِقَّه (deqqa): دقیقه. شصت ثانیه.
34. دِ قَهر رِفتَن (de qahr reftan): قهر کردن.
35. دِ کِردَن (de kerdan): مرادفِ «جا کردن». قریب به معنی کشیدن (غذا) یا ریختن است. مثلاً: «کَـْسَه‌رْ اُوْ دَ کُ!» یعنی کاسه را آب کن! یا: «ای جُوالِر آرد دَ کُ!» یعنی این  جوال را آرد کن، در آن آرد بریز.
36. دِ کَش (de kaš): در حالت کشیدگی. مثلاً: «دِ کَش» نگاه داشتنِ پارچه.
37. *دِ کَش بویَنِ رِسمو {در کش بودنِ ریسمان} (de kaš buyane resmu): کنایه است برای در مضیقه و تنگی بودن از بی پولی. مثلاً کسی از کسی پول به قرض می‌خواهد و می‌گوید اگر می‌توانید کمک کنید چون «خِیْلِ رِسمونُم دِ کَشَه» یعنی خیلی در مضیقه هستم. رک. دِ کَش.
38. دِ کَش گِریفتَن (de kaš geriftan): به حالت کشیده نگاه داشتن. در کشش داشتن. رک. دِ کَش.
39. دِ کِل‌کوشتی رِفتَن (de kelkušti reftan): دست و گریبان شدن. به نزاع افتادن.
40. دِ کِل‌کوشتی رِفتَن خِدِی کَسِ (de kelkušti reftan): دست و گریبان شدن با کسی و کار به زورآزمایی و کُشتی کشیدن. رک. دِ کِل‌کوشتی رِفتَن.
41. دِ کَل‌کَل رِفتَن (de kalkal refatn): صدایی که از پر شدن کوزه از آب، برمی‌خیزد. و نیز قل‌قل قلیان  نظایر آن.
42. دِ کوفتَن (dekoftan): کوبیدن. چیزی را به زور در ظرف یا کیسه جا دادن و آن را لبالب کردن.
43. دِ کُوْکُوْ اُفتیَن (de kowkow oftiyan): به کوکو افتادن. وغ‌وغ کردن سگ. رک. اَج اَج.
44. دِ کول کَسِ زیَن... (de kule kase ziyan): به کسی تحمیل کردن. باری بر دوش کسی گذاشتن. کار سختی به او تحمیل کردن. بر خلاف میل شخص او را مجبور به پذیرفتن کاری یا چیزی کردن. مثلاً از طریق «به رو گرفتن»ِ او، تهدید و تطمیع و غیره.
45. دِ کولَه رِفتَن (de kula reftan): در کمین‌گاه نشستن برای شکار. برای صید پرنده و چرنده در کمین نشستن.
46. دِْگِ چه‌کُنُم دِ سَرِ بار {بر سرِ آتش} دیشتَن (dēge čekonom...): کنایه از مردد بودن و سرگردانی و راه به جایی نبردن. درماندگی و ندانستن که چه باید کرد.
47. دِ گَرد بویَن (de gard buyan): در گردش بودن. کنایه از دایر و برقرار بودن، جریان و ادامه داشتن. مثلاً: «حَمُّمِ قِلعَه دِ گَردَه یا دِ بِستَه‌یَه» یعنی حمّام ده دایر است یا بسته است؟
48. دِ گَرد رِفتَن (de gard reftan): 1- برپا شدن. دایر شدن. 2- به راه افتادن، مثلِ معرکه و نظایر آن.
49. دِ گَرد رِفتَنِ چَرچَر (de gard reftane čarčar): روبه‌راه شدن سور و سات.
50. دِ گَرد کِردَن(de gard kerdan): به راه انداختن. دایر کردن.
51. دِ گِردُوْایِ... (de gerdowaye): در دوره‌ی. دورانِ. در حول و حوشِ. در محدوده‌ی زمانیِ. مثلاً: «دِ گِردُوْای عید بیشتر بَـْریش مِنَه» یا: «دِ گِردُوْای جُوْدِرُوْ چَز خِیلیَه»
52. دِگِردُندَن (degerdondan): برگرداندن.
53. دِ گِردُندَنِ رویْ از... (de qerdondane ruy): برگرداندن روی از کسی یا چیزی. رک. دِ گِشتَنِ روی.
54. دِگِریفتَن (degeriftan): درگرفتن. آتش گرفتن. افروخته و روشن شدن. مثلاً: «شَـْخه‌های خوشکْ خُب دِمِگیرَه» یعنی شاخه‌های خشک خوب آتش می‌گیرد.
55. دِگ‌رِگی {ریگی} (diq riqi): دیگ بزرگ چدنی که در آن نان روغنی و نیز قرمه و... درست می‌کنند.
56. دِ گِریَه رِفتَن (de gerya reftan): گریستن. به گریه افتادن.
57. دِ گِریَه کِردَن (de gerya kerdan): گریاندن. به گریه انداختن.
58. دِ گِشتَن (de qeštan): 1- برگشتن. برگردیدن. 2- پیچیدن. منحرف شدن. مثلاً: «راه دِ مِگِردَه» یا: «راست بُرُو، بعدِش وِرحَدِ چپ دَگَرد» یعنی به سمت چپ بپیچ، بگرد.
59. دِ گِشتَنِ رویْ از... (de qeštane ruy): برگشتن روی از کسی یا چیزی. عدم توجّه به آن. کنایه از تنفّر از آن. اعراض و روی گرداندن. قریب به معنی «نادیدِ کسی شدن». مثلاً چون بخواهند کراهت منظر کسی را وصف کنند، می‌گویند اگر او را ببینی، «رویِت دِ مِگِردَه»
60. دِ گَل رِفتَن (de gal reftan): غلطیدن. قِل خوردن. نظیرِ «گِلّیَن»
61. دِ گُل نِشِستَن (de gol nešestan): گُل کردن. پُر از گُل شدن. گُل دادن درخت میوه یا بوته‌ی گُل.
62. دِگْلو (deglu): ابزاری چوبی برای رشتنِ پشم. وسیله‌ای ابتدایی برای رشتنِ پشم.
63. دِ گَنج بویَن (de ganj buyan): به کنایه، در رفاه بودن.
64. دِ گور رَ! (de gur ra): گم و گور شود! به گور برود!
65. دِ گور ری! (de gur ri): دشنام و نفرین است. به گور بروی. بمیری.
66. دِگَه (dega): دیگر.
67. دِگَه آبِرو از مُو طِمَع نِکِنی!: تهدید. یعنی اگر چنین کردی یا چنان کردی یا فلان حرف را زدی و ... آبرویت را خواهم برد.
68. دِ گیرُندَن (degirondan): گیراندن. روشن کردن. مثلاً: «دِ مِگیرَ ْنَه» یعنی می‌گیراند، روشن می‌کند.
69. دَ گیرو! (da giru): برافروز! روشن کن! فعل امر از «دِگیرُندَن»
70. دَل (dal): ماده‌سگ.
71. دِلاغ (delâg): نوعی بیماری که بخصوص اسب، استر و خر از سرماخوردگی شدید به آن دچار می‌شوند. در این حال دماغ حیوان می‌گیرد و غذا نمی‌خورد. برای معالجه‌ی آن نوک دوک را به سقف دهان حیوان فرو می‌کردند. در این حال می‌گویند: «دِلاقِشِر زیَن»
72. دِلاق (delâg): 1- چادر. 2- رک. دِلاغ.
73. دِلّاقی (dellâqi): رک. دِلّـَـْقی.
74. *دلِ اَ ْمُختَه خو مِگِریَه (dele āmoxta xu megerya): مَثَل. دل آموخته خون می‌گرید. یعنی اگر دل از کسی یا چیزی که به آن عادت کرده است دور بیفتد، معذّب می‌شود، خون می‌گرید.
75. دِلِّئَه (delle’a): ولگرد. هرزه. به عنوان دشنام هم به کار می‌رود.
76. دل بای دایَن (del bây dâyan): رک. بای دایَنِ دل.
77. دِل بِتِن و اَشگِ بِرِزِن (del beteno ašge berezen): تقریباً مرادف است با: حالا دو کلمه از مادرِ عروس گوش کنید. می‌گویند: «حالا دِل بِتِن و اَشگِ بِرِزِن» یعنی توجّهی کنید و اشکی بریزید. ظاهرا مربوط به روضه‌خوانی بوده است.
78. دِلبَند (delband): مجموعه‌ی جگر و شُش و دل.
79. دل به خُود نِستیدَن {نایستادن} (...nestidan): برای رفع نگرانی به عملی دست زدن. مثلاً: با این که احتمال می‌دادم مسافرم به سلامت به مقصد رسیده باشد، باز هم «دِلُم به خُود نِستید» و به او تلفن کردم.
80. دل به سِرّو رِفتَن (del be serru reftan): بی‌حوصله و تنگ‌خُلق شدن. بی دل و دماغ شدن.
81. دل به شَک رِفتَن: مردّد و دودل شدن.
82. دِ لِپّتو رِفتَن (de leppetu reftan): گلاویز شدن. دست به یخه شدن.
83. دِلِت به دِلدون رِسی که...؟: به صورت استفهامی و شماتت‌آمیز به طرف می‌گویند در مورد کار نادرستی که از او سر زده. معادلِ خیالت راحت شد که...؟ خاطرت جمع شد که...؟ آسوده‌خاطر شدی که...؟ مثلاً: «دِلِت به دِلدون رِسی» که حقوق ماهانه‌ات را ظرف ده روز صرف خوشگذانی کردی؟
84. دل‌تِرَک رِفتَن (delterak reftan): زَهره‌تَرَک شدن از ترس و هول.
85. دل تِرکُندَن (del terkondan): زَهره‌تَرَک شدن. نظیرِ «دل‌تِرَک رِفتَن»
86. دِ لِتَّه پیچیَن {کسی را} (de letta pičiyan): وسایل و اسباب کسی بخصوص شخصی پیر را جمع کردن و جور کردن و او را به جایی بردن.
87. دُلَّخ (dollax): گرد و خاک.
88. دُلِّخ‌باد (dollexbâd): گِردباد. رک. دُلَّخ.
89. دُلَّخت (dollaxt): رک. دُلَّخ.
90. دُلَّخ کِردَن (dollax kerdan): گرد و خاک کردن. کنایه از دُوْر برداشتن.
91. دل دایَن (del dâyan): با دقّت شنیدن. توجّه کردن و گوش سپردن به گفته‌ای یا نغمه‌ای و نظایر آن‌ها.
92. دل دِ پِیْ دیشتَن (del de pey dištan): در آرزوی به دست آردن دوباره‌ی چیزی که از دست رفته، بودن. چشم به دنبال آن داشتن.
93. دِل دِل زیَن (del del ziyan): تپیدنِ تندِ دل. مثلاً آدم وقتی تند بدود به دل دل می‌افتد. نظیرِ به نفس نفس افتادن.
94. دِل دِل کِردَن (del del kerdan): مردّد بودن. تردید داشتن. دودل بودن.
95. دِل دِلَه کِردَن (del dela kerdan): رک. دِل دِل کِردَن.
96. دل دیشتَن (del dištan): 1- جرأت داشتن. جگر داشتن. مثلاً: «دِلِشر دَْری؟» یعنی شهامتِ آن را داری؟ 2- حال و حوصله داشتن. مثلاً: «دل نِدَْرُم»
97. دِلِر{دل را} بَهر بُردَن (deler bahr bordan): کنایه است از تازه به خواب رفتن. در ابتدای خواب بودن. به خوابِ سبک افتادن.
98. دلْ‌رَحم (delrahm): رحیم. نازک‌دل. مهربان.
99. دلزَد (delzad): دلزده. بیزار. رویگردان. مثلاً: «دِلزَد رَفتُم» یعنی دلزده شدم.
100. دل زیَن (del ziyan): تپیدنِ دل به طور شدید بر اثر ترس و نظایر آن. مثلاً: «چُغوکَه همچی دل مِزَه» یعنی گنجشکه چنان دلش می‌تپید. کودکان پس از گریه‌ی زیاد، آرام هم که شوند، تا مدّتی دل می‌زنند.