سیاه‌مشــــــــــــــــــــــــــــــــق

5- شاعر همشهری؛ درویش تربتی (؟؟8 تا ؟؟9)

از زمانی که نوشتن راجع به شاعران تربت حیدریه را شروع کرده‌ام، سعی‌ کرده‌ام تا جایی که می‌توانم اطلاعات صحیح جمع‌آوری کنم و شاعران همشهری را هر چه کامل‌تر معرفی کنم. در چند ماه اخیر نوبت به معاصرین رسیده است و خوشبختانه به دلیل نزدیکی زمانی، از اغلب این شاعران اطلاعات بیشتری در دسترس است. خوانندگان عزیز بسیار لطف خواهند کرد اگر اطلاعات تکمیلی خود را برای من از طریق آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند. دوستان شاعر همشهری (ولایت زاوه، شامل: زاوه، تربت، رشتخوار، مه‌ولات) هم می‌توانند زندگی‌نامه و آثار خود را از طریق همین آدرس برای بنده ارسال کنند. اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، من چند سوال در بخش فراخوان نوشته‌ام که با جواب دادن به آنها و ارسال جواب‌ها به من، خواهم توانست زندگی‌نامه‌ی شما را بنویسم. امیدوارم این وبلاگ در آینده به منبع قابل اعتمادی راجع به شعر تربت حیدریه و شاعران این خطه تبدیل شود تا راه برای محققانی که در آینده راجع به این موضوع‌ها تحقیق خواهند کرد، هموارتر شود.

در شرح حال‌هایی که قدما در شرح حال شاعران می‌نوشته‌اند غالبا در مورد شاعری که معروف نبوده است به آوردن یکی دو جمله در احوال آن شاعر و ذکر یکی دو بیت از اشعار وی بسنده می‌کرده‌اند. در گذشته شاعران همه تخلص داشته‌اند و آن‌ها را با تلخص و نام شهر زادگاه‌شان یا به ندرت شهر محل سکونت‌شان می‌شناخته‌اند مانند فردوسی طوسی، ثنایی غزنوی، سعدی شیرازی و ... . شاعرانی در نامشان پسوند «تربتی» یا «زابی» آمده است از منطقه‌ی تربت حیدریه‌ی امروز بوده‌اند چون شاعران تربت جام را با پسوند جامی می‌شناخته‌اند. در چند هفته‌ی اخیر چند تن از این شاعران را معرفی خواهم کرد. شاعر این هفته درویش تربتی است که شرح حال و شعر وی در تحفه‌ی سامی آمده است اما قبل از خواندن آن از شما می‌خواهم مختصری از زندگی‌نامه‌ی نویسنده‌ی این شرح حال بخوانید.

یکی از تذکره‌نویسان دوره‌ی صفویه مشهور به سام میرزا، ابوالنصر سام میرزا صفوی (923 تا 974 هجری قمری تا 896 تا 945 هجری شمسی) است که شرح حالی از شاعران نوشته که به «تذکره‌ی سامی» یا «تحفه‌ی سامی» معروف است. سام میرزا که از فرزندان شاه اسماعیل بوده است است در سه‌شنبه ۲۴ مهر ۸۹۶ ه.ش (۲۱ رمضان ۹۲۳ ه.ق) به دنیا آمد. برادر بزرگ وی موسوم به شاه تهماسب یکم در سومین لشکرکشی خود به خراسان در سال ۹۱۳ ه.ش (۹۴۱ ه.ق)، سام میرزا را که نوجوانی بیش نبود با خود با خراسان برد و وی را به فرمانداری هرات برگزید و سرپرستی او را به آغزیوار خان سپرد. سام میرزا به تحریک اطرافیانش یکبار به سرپیچی از برادرش پرداخت، ولی بعداً پشیمان شد و از شاه تهماسب یکم درخواست بخشش کرد. شاه تهماسب، سام میرزا را بخشید و او را از خراسان به قزوین آورد و نزد خود برد و مدت ۱۲ سال او را ملازم خود قرار داد. در سال ۹۲۸ ه.ش (۹۵۶ ه.ق) سام میرزا از برادرش شاه تهماسب درخواست کرد که به او اجازه دهد که در محلی ساکن شود و به عبادت بپردازد. شاه تهماسب هم، تولیت بقعهٔ شیخ صفی‌الدین و فرمانداری اردبیل را به او داد. در این مدت که سام میرزا در اردبیل به سر می‌برد، محضر او محل رفت و آمد دانشمندان و فاضلان و شاعران و هنرمندان بود و خود وی کتابی به نام تذکره سامی یا تحفه سامی را که دربارهٔ شعر و شاعران است، به نگارش درآورد. در سال ۹۴۰ ه.ش (۹۶۹ ه.ق) سام میرزا از شاه تهماسب خواست که او را به خراسان بفرستد؛ شاه نیز موافقت کرد، اما بعد به تحریک مغرضان پشیمان شد و سام میرزا را با دو پسر خردسالش به دژ قهقهه (در نزدیکی اردبیل) فرستاد. سرانجام در سال ۹۴۵ ه.ش (۹۷۴ ه.ق) به دستور شاه تهماسب، سام میرزا و پسرانش را به همراه پسران القاس میرزا که در آن دژ بودند، به قتل رساندند.

سام میرزا نوشته است: «مولانا درویش از تربت خراسان است تخلص به اطوارش مناسب، در طلب علم اندک سعی کرده و گاهی مثل این ابیات در سبک نظم می‌آورد:

تا از رُخ چو ماه گشودی نقاب را

تابی نماند پیش رخت آفتاب را»

طوری که از نوشته‌ی سام‌میرزا برمی‌آید این شاعر همشهری زندگل درویشانه‌ای داشته است و به احتمال زیاد در دوره‌ی صفویه در تربت حیدریه زندگی می‌زیسته است. سام میرزا در نوشته‌ی خود در ابتدا از فعل مضارع استفاده کرده است که معاصر بودن این دو شاعر را می‌رساند و در انتها به هنگام نقل شعر فعل ماضی می‌آورد که به گمانم این را می‌رساند که درویش تربتی در ایام تالیف کتاب (حدود 930 ه.ش) از دنیا رفته بوده است.

بهمن صباغ زاده

***