سیاه‌مشــــــــــــــــــــــــــــــــق

5- شاعر همشهری؛ عمادالدین زوزنی (؟؟5 تا ؟؟5)

از زمانی که نوشتن راجع به شاعران تربت حیدریه را شروع کرده‌ام، سعی‌ کرده‌ام تا جایی که می‌توانم اطلاعات صحیح جمع‌آوری کنم و شاعران همشهری را هر چه کامل‌تر معرفی کنم. در چند ماه اخیر نوبت به معاصرین رسیده است و خوشبختانه به دلیل نزدیکی زمانی، از اغلب این شاعران اطلاعات بیشتری در دسترس است. خوانندگان عزیز بسیار لطف خواهند کرد اگر اطلاعات تکمیلی خود را برای من از طریق آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند. دوستان شاعر همشهری (ولایت زاوه، شامل: زاوه، تربت، رشتخوار، مه‌ولات) هم می‌توانند زندگی‌نامه و آثار خود را از طریق همین آدرس برای بنده ارسال کنند. اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، من چند سوال در بخش فراخوان نوشته‌ام که با جواب دادن به آنها و ارسال جواب‌ها به من، خواهم توانست زندگی‌نامه‌ی شما را بنویسم. امیدوارم این وبلاگ در آینده به منبع قابل اعتمادی راجع به شعر تربت حیدریه و شاعران این خطه تبدیل شود تا راه برای محققانی که در آینده راجع به این موضوع‌ها تحقیق خواهند کرد، هموارتر شود.

در شرح حال‌هایی که قدما در شرح حال شاعران می‌نوشته‌اند غالبا در مورد شاعری که معروف نبوده است به آوردن یکی دو جمله در احوال آن شاعر و ذکر یکی دو بیت از اشعار وی بسنده می‌کرده‌اند. در گذشته شاعران همه تخلص داشته‌اند و آن‌ها را با تلخص و نام شهر زادگاه‌شان یا به ندرت شهر محل سکونت‌شان می‌شناخته‌اند مانند فردوسی طوسی، ثنایی غزنوی، سعدی شیرازی و ... . شاعرانی در نامشان پسوند «تربتی» یا «زابی» آمده است از منطقه‌ی تربت حیدریه‌ی امروز بوده‌اند چون شاعران تربت جام را با پسوند جامی می‌شناخته‌اند. در چند هفته‌ی اخیر چند تن از این شاعران را معرفی خواهم کرد. این هفته می‌خواهیم به عمادالدین زوزنی بپردازیم که در تذکره‌ی روز روشن و آتشکده‌ی آذر زندگی و شعر وی اشاره شده است. قبل از پرداختن به زندگی و شعر شاعر این هفته بد نیست اطلاعات مختصری در مورد این تذکره‌ها و نویسنده‌هایشان داشته باشیم.

تذکره‌ی روز روشن به قلم محمد مظفر حسین صبا در سال 1295 هجری قمری تالیف شده است و از آن جهت قابل اهمیت است که به شرح حال بسیاری از شاعران پارسی‌گوی هندوستان پرداخته است و از نام‌هایی سخن به میان می‌آورد که در سایر تذکره‌های فارسی کمتر نشانی از آن نام‌ها به چشم می‌خورد. شیوه‌ای که صاحب تذکره در آوردن شرح حال‌ها از آن سود جسته است آوردن اسامی شاعران به ترتیب حروف الفباست. در این شیوه وی اول به تخلص شاعر و یا عنوان وی اشاره دارد و سپس به ذکر کامل نام شاعر می‌پردازد. این کتاب فاقد فهرست نام شاعران می‌باشد اما در پایان کتاب فهرست هر باب با تعداد شاعران در آن باب آمده است.

آذر بیگدلی (لطفعلی بیگ بن آقاخان بیگدلی شاملو متخلص به آذر) تألیف آتشکدهٔ آذر را در ۱۱۷۴ هجری قمری (۱۷۶۱ میلادی) به نام کریم‌خان زند آغاز کرده و تا ۱۱۹۳ به تکمیل آن مشغول بوده است. آتشکده‌ی آذر ترتیب جغرافیایی دارد و بیشتر آن بر حسب کشورها، ایالت‌ها و شهرها تنظیم یافته و مشتمل است بر اشعار شاعران و گلچینی از اشعار خود او و گزیده‌ای از اشعار خود نویسنده یعنی آذر بیگدلی است. آتشکدهٔ آذر تذکره‌ای است به زبان فارسی نوشته‌ی آذر بیگدلی در سده دوازدهم هجری قمری، شامل شرح حال و گلچینی از اشعار نزدیک به ۸۵۰ شاعر پارسی گوی.

در تذکره‌ی «روز روشن» و «آتشکده‌ی آذر» عماد الدین زوزنی را معاصر و مداح سلطان سنجر و طغان شاه نوشته دانسته‌اند. همچنین مشاعره‌هایی که با «علی بن حسن باخرزی» و «مهستی گنجوی» که از این شاعر بر جای مانده است. با توجه اشعار مدح و اشعار مشاعره می‌شود گفت که عماد الدین زوزنی در قرن ششم می‌زیسته است. متاسفانه اطلاع دقیقی از زندگی وی در دست نیست و ابیات زیر را از وی نقل کرده‌اند:

مسلم نیست هر کس را طریق ورزیدن

نشاید هر هوایی را به عیش اندر خرامیدن

نیاز و صدق می‌باید و گرنه سود کی دارد

به تزویر و ریا هر دَم جبین بر خاک مالیدن؟

نیاز بیدلان چه بْوَد؟ - به وصل دوست پیوستن

نماز عاشقان چه بْوَد؟ - ز هر دو کون ببریدن

البته شاعری دیگری با نام عماد الدین زوزنی در تاریخ ادبیات وجود داشته است که به نقل از تاریخ «حبیب السیر» در قرن هشتم زندگی می‌کرده است و از اشعاری که از وی نقل کرده‌اند این موضوع اثبات می‌شود. متاسفانه تذکره‌نویسان این دو شاعر هم‌ولایتی و هم‌نام را با هم خلط کرده‌اند.

***