سیاه‌مشــــــــــــــــــــــــــــــــق

2- کنفرانس ادبی؛ مفوّضه و اثرات آن بر شیعه‌ی امروز؛ زهرا رستم زاده؛ قسمت پنجم (آخرین قسمت)

در این بخش کنفرانس‌هایی که توسط اعضای انجمن شعر شنبه‌شب‌ها در جلسه ارائه می‌شود را مطالعه‌ می‌کنید. در هفته‌هایی که برنامه‌ای از پیش تعیین نشده باشد از بین مقالات مختلف یک مقاله، تحقیق، پایان‌نامه و ... را انتخاب ‌می‌کنم و در این بخش می‌آورم. شاعران انجمن و خوانندگان محترم هم می‌توانند اگر مقاله‌ای مدّ نظر دارند که خواندن آن را برای دیگران مفید می‌دانند به آدرس siyah_mast@yahoo.com بهمن صباغ زاده ارسال کنند تا در وبلاگ نمایش داده شود. برای رعایت امانٔت در مواردی که مشکلی به نظرم برسد و یا نیاز به توضیحی باشد در کروشه به نام نویسنده‌ی وبلاگ {ن و: مثال} خواهد آمد.

خانم زهرا رستم زاده یکی از همشهریان محقق هستند که تحصیلات‌شان در رشته‌ی تاریخ تشیّع هست و مقاله‌ای که در ادامه از ایشان خواهید خواند یکی از مقاله‌های ایشان در رشته‌ی تحصیلی خودشان است. ایشان در حال حاضر به تدریس در دانشگاه‌های تربت حیدریه اشتغال دارند. «مفوّضه و اثرات آن بر شیعه‌ی امروز» نام مقاله‌ی ایشان است که در پنچ قسمت در وبلاگ خواهد آمد. در گزارش این جلسه پنجمین قسمت (آخرین قسمت) این مقاله‌ی ارزشمند را خواهید خواند. قسمت‌های‌ پیشین را می‌توانید در بخش کنفرانس‌های ارائه شده یا در گزارش جلسه‌ی قبل یا در قسمت برچسب‌ها با برچسب «کنفرانس‌های ادبی» بیابید.

مفوّضه و اثرات آن بر شیعه‌ی امروز؛ قسمت پنجم (آخرین قسمت)

ادامه از قسمت قبل

تاثیرات مفوضه بر شیعه و امتداد آن تا امروز

با توجه به سیر پیدایش مفوضه و بالاخص رسوخ افکار ایشان در قرون سه و چهار در متون شیعی، کار افتراق بین عقاید مفوضه و شیعه در بعضی اوقات به شدت صعب و مشکل شده است چنان‌که مرز باریکی میان ولایت‌مداری شیعه و غلوانگاری مفوضه پدید آمده و شناخت احادیث سره از ناسره یا راویان وثیق  و غیروثیق بزرگترین دردسر  و جدل علمی بزرگان شیعه شد.

در اینجا به نمونه هایی از تاثیر این افکار بر شیعه امروز نگاهی می افکنیم.

1- دور شدن از توحید[1]: یکی از اصولی ترین اساس های دین اسلام تکیه بر توحید است و شعار لااله الاالله. توحید ابتدایی‌ترین اصلی است که یک مسلمان باید به آن گردن نهد، اما آن‌چه از تفکرات تفویض بر شیعه به جا مانده دور شدن تقریبی و البته نه قطعی از مرکز توحید است، آیه‌های قرآن به یگانگی و عدم شریک داشتن تکیه فراوان دارد و مشرک هم ردیف کافر بیان شده، چراکه کسی که از اعتقاد به وحدانیت خدا دور شد و بر موثریت بندگان پافشاری کرد از عبودیت خداوند دور شده. متاسفانه در جامعه‌ی امروز هم چنان‌که پیداست اندیشه‌ی توحید در مقابل اندیشه‌ی ولایت رنگ باخته، هرچند که ائمه و بزرگان تشیع در صدد رفع این آفت بزرگ بوده‌اند اما اگر نگوییم توحید قربانی حبِّ ولایت شده باید بگوییم به چیزی در ردیف آن تبدیل شده در صورتی‌که خود پیامبر و ائمه خود را مامور برای اقامه دین خداوند معرفی می‌کردند.

2- شکل‌گیری فرقه‌ی شیخیه: دست کم در اثرات مفوضه بر شیعه امروز می‌توان از انشعاب فرقه‌های جدید با همان ساختار فکری نام برد که علت عمده‌ی آن همان اندیشه‌های تفویضی است. شیخیه که خَلَفِ برحق عقاید مفوضه است از تاثیرات آن اندیشه در قرون اخیر می باشد. شیخیه که پیروان شیخ احسائی هستند می‌گویند: "معرفت حق تعالی محال است آن‌چه ممکن است معرفت اسماء و صفات اوست آن هم برای کملین از مردم نه برای همه. "بنابراین اسم رازق و خالق و محی و ممیت و سمیع و بصیر و آنچه از این ها نشات می‌گیرد حقیقت امامان معصوم است که غیر از مقام ذات هستند. اینان ائمه معصوم را مصدر امور قرار دادند و سربسته عالم را به آن‌ها سپرده اند و عباداتشان برای آن ذوات مقدسه است، مستقلا حاجت می‌طلبند و توسل می‌جویند و چشم امیدشان به سوی آن‌هاست.[2]

3- رسوخ افکار باطنی و صوفیانه: چند سده پیش از آغاز غیبت کبری تصوّف که بیشتر در جهان اهل سنت بالیده بود و رنگ و بوی سنی داشت به مرور با تشیع آشتی کرد و رواج نگرش صوفیانه موجب رسوخ افکار باطنی این فرقه شد که نمونه‌ی آن گسترش افکار غالیانه در باب اولیای دین می‌باشد. هانری کربن در کتاب تاریخ فلسفه اسلامی درباره‌ی شیعه چنین می‌گوید: "شعور وجدانی شیعه عبارت است از باطن‌گرائی در اسلام ... به عقیده‌ی شیعه با پایان یافتن عهد نبوت، عهد امامت یعنی عهد تعالیم روحانی آغاز گردیده"[3]

کربن معتقد بود ائمه نقشی چون اقطاب عرفانی و رهبران فرقه‌های رمزی دارند، حامل اسرار الهی‌اند و از جنس نور. تاکید بر این تفسیر باطنی و رمزی حساسیت بسیاری از جمله امام موسی صدر را نیز برانگیخته و ایشان صریحا می‌گوید : "تفسیر ولایت به این مفاهیم ، آرا و نظرات ویژه‌ای‌ست که مذهب تشیع به آن اعتقاد ندارد هرچند از معتقدات برخی از بزرگان صوفیه و فلاسفه باشد."[4] بسیاری از صاحب‌نظران دیگر مثل پرفسور امیر معزی و کریستین ژامبه نیز از ناقدان این نوع نگاه باطنی به تشیع هستند.

4- تحول فضای عمومی فرهنگ دینی و رواج برخورد مسامحت آمیز با کثیری از روایات نمونه دیگری ازاثرات این نوع نگرش است، چنان‌که در بسیاری از مناقب‌نامه‌ها روایاتی است که در مواردی با عقل یا کتاب و سنت و حتی واقعیت تاریخی در تضاد است. به طور مثال احادیث جعلی که بدخواهان ائمه به سبب طنز ساخته بودند که مقام اهل بیت را به تمسخر بگیرند وارد منابع شیعی شد. مثل حدیث جعلی کشتی گرفتن حضرت علی با  ابلیس و تصمیم حضرت بر کشتن ابلیس که معارض با دانش قرآنی امام است که ابلیس تا روز قیامت مهلت دارد.[5]

5- عدم حساسیت و حتی حسن ظن بسیاری از پژوهشگران متاخر به بسیاری از احادیث به موجب انس گرفتن اذهان ایشان با بسیاری از این روایات می‌باشد که در مواردی به تبرئه یا توجیه و توصیف این احادیث دست زده‌اند. این در حالی است که بسیاری از قدما نگاهی ژرف‌تر و انتقادی‌تر به این احادیث داشته‌اند. به طور مثال حدیث معروف "نزلونا عن الربوبیه و قولوا فینا ماشئتم" می‌باشد.[6] در سده‌های اخیر بیشتر شاهد نوعی مواجه‌ی احساسی و عاطفی با این دست احادیث بوده‌ایم تا یک نقادی علمی و عقلانی. براساس این حدیث و احادیث مشابه هر فضیلتی که مادون ربوبیت باشد و عقلا هم ممکن باشد انتساب آن به ائمه کاری نادرست نخواهد بود، مثلا از عمر بن فرج رخجی روایت گردیده است که گفت:"به ابوجعفر (امام جواد (ع)) در حالی که بر کرانه‌ی دجله بودیم گفتم شیعیانت مدعی‌اند که تو بر هر آب که در دجله باشد علم داری و وزن آن را میدانی! آن حضرت به من گفت آیا خدای تعالی می‌تواند علم این مطلب را به پشه‌ای از آفریدگانش واگذار کند یا نمی‌تواند؟ گفتم چرا می‌تواند. گفت من بر خدای تعالی از یک پشه و از بیشترینه‌ی آفریدگانش گرامی‌ترم."[7]

نتیجه دیدگاه‌های غلوآمیز و ورود احادیث جعلی در قرون اخیر منجر به پیدایش اشخاص به اصطلاح روشنفکر دین‌ستیز یا دین‌گریز شد که واکنشی به این افراط گری‌هاست که به عرصه‌ی دین کشیده شده و دین را در نقاطی با عقل در تعارض قرار داده است. شاید بشود گریز بسیاری از نسل جوان را از دین و آداب و مناسک دینی نمونه‌ای کوچک از این امر دانست.

6- تخریب شخصیت ائمه[8]: از دیگر اثرات بارز این اندیشه تخریب چهره‌ی ائمه است، چه بسا آنان‌که مطالعه و دقت زیادی در اصل تشیع ندارند، افکار تفویضی را با ائمه یکی انگاشته و از آنان انسان‌هایی سودجو و خرافه‌باف تصور کنند چراکه چنان‌چه رسم است اگر تقوای لازم نباشد سردمداران هر فرقه از بزرگ‌نمایی و غلو در حق خود به سبب حُب نفس استقبال کرده اما ائمه‌ی شیعه مبرای از این نفس دون هستند و هرچند به مبارزه‌ی اساسی با این پدیده شوم پرداختند اما اثرات زشت و شوم این ماجرا دامن ائمه را نیز گرفته و در آثار بسیاری از مستشرقان نگاهی انتقادی به ایشان شده است.

7- تبلیغات سوء علیه شیعه[9]: متاسفانه در بسیاری تحقیقات مستشرقین بین افکار غلوآمیز مفوضه و شیعه تمیزی داده نمی‌شود و تمام آن افکار کوته‌فکرانه و غالی به نام شیعه تبایغ می‌شود و جهل دیگران به این مساله دامن می‌زند و چنان‌که می‌بینیم چهره‌ای که از شیعه معرفی می‌شود در دنیای امروز چهره‌ای فاسد و دور از تعقل است چنان‌که حمله وهابیون و بعضا نویسندگان غربی به تشیع بیش از آن‌که متوجه شیعه‌ی اصیل باشد برگرفته از خوانش تفویضی شیعه است و متاسفانه می‌بینیم که امروزه نیز مداحان و روضه‌خوانان به این شائبه و تفکر دامن می‌زنند.

8- تعطیل و تخریب فطرت آدمی: به درستی که آوردن این گونه عقاید سخیف اگر به صورت مکرر به ذهن انسان وارد شود دیگر تمیز میان حق و باطل دچار نقصان می‌شود و این از بزرگ‌ترین آسیب ها به سلامت دینی انسان و جامعه است چنان‌که علامه طباطبایی نیز تعطیل و تخریب فطرت آدمی و بازماندن از کمال را از شمار خطرهای خرافه و بالاخص خرافه‌های دینی می داند.

نتیجه

پدیده غلو به رغم آموزه‌های وحدانی اسلام و تکیه خود شخص پیامبر بر بشر بودن خویش "انا بشر مثلکم یوحی الی ..." هم‌پای اسلام اصیل رشد کرد و با رشد علمی مسلمانان کم کم به صورت معتدل و آراسته تفویض در میان فرق مختلف و بالاخص مذهب تشیع به سبب نگاه ویژه به اهل بیت پیغمبر رشد چشمگیر پیدا کرد. چنان‌که در طول قرون سوم و چهارم شیوع فراوانی یافت و به مرور غربال تفکرات ناب شیعه و اندیشه موهوم تفویض کاری کارشناسانه شد که خود  ائمه را نیز به میدان مبارزه کشید و هرچند سعی و تلاش فراوان در زدودن این احادیث ساختگی و لعن و سب این افراد کردند اما همچنان اثر این اندیشه‌ها بر تشیع باقی مانده است، اما واضح است که پیراستن موهومات از یک مذهب که به واسطه معیار عقلی بتوان راهی برای مستدل کردن آن یافت کمکی عمیق به آن مذهب خواهد بود.

منابع و مآخذ :

v      قرآن کریم

v      ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1987، جلد 7

v      ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة اله ( 655-586 ق)، شرح نهج البلاغه، جلد 7، قم: مکتبة آیت الله العظمی مرعشی نجفی، افست از روی چاپ دوم قاهره، 1385 ق / 1965 م .

v      ابن بابویه قمی (صدوق)، عیون اخبار الرضا، به اهتمام مهدی حسینی لاجوردی، قم 1377

v      ابن جوزی جمال الدین ابوالفرج عبدالرحمن، تلبیس الابلیس، (متوفای 597ق)، تحقیق سید جمیلی، چاپ دوم، بیروت، دارالکتاب العربی

v      ابن منظور، محمد بن مکرم ( 630-117ق)، لسان العرب، ج7،  قم، نشر ادب الحوزه، 1405 ق

v      اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل ( 260-324 ق)، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، ترجمه محسن مویدی، چاپ اول، امیر کبیر، تهران، 1362

v      اشعری قمی، سعدبن عبدالله (د.301ق)، المقالات و الفرق ترجمه یوسف فضایی، چاپ اول، آشیانه کتاب، تهران، 1382

v      ابن قتیبه، الدینوری، عیون الاخبار، ج 2 بیروت، 2002م،  انتشارات دارالکتاب العربی

v      امین احمد، پرتو اسلام، ترجمه عباس خلیلی، تهران، شرکت نسبی حاج محمد اقبال و شرکاء، چاپ دوم 1337

v      امین، شریف یحیی، فرهنگنامه فرقه‌های اسلامی، ترجمه و پژوهش محمدرضا موحدی، تهران، انتشارات باز، 1378

v      بغدادی، ابومنصورعبدالقادر بن طاهر تمیمی (د.429ق)، الفرق بین الفرق، به تحقیق و تصحیح محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمد صبیح و اولاده، بی‌تا

v      بندریگی، محمد، فرهنگ بندریگی، تهران، 1378

v      جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، قم، انتشارات انصاریان، 1375

v      جعفری، یعقوب، مقایسه‌ای میان دو مکتب فکری شیعه در قم و بغداد، سلسله مقالات فارسی کنگره شیخ مفید، شماره 6

v      جعفری، یعقوب، مقایسه‌ای میان دو مکتب فکری شیعه در قم و بغداد، سلسله مقالات فارسی کنگره شیخ مفید، شماره 6

v      دکتر جعفری، حسین، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه محمد تقی آیت اللهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1359ش

v      جهانبخش، جویا، سه گفتار در غلو پژوهشی، انتشارات اساطیر، چاپ اول، 1390

v      حر عاملی، محمدبن حسن، اثبات الهداة فی النصوص و المعجزات، شرح و ترجمه احمد جنتی بی جا، اسلامیه، تهران، بی‌تا

v      حسینی طهرانی، علامه محمد حسین، روح مجرد، انتشارات علامه طباطبایی، چاپ 90

v      حکمت، ناصر علی عبدالله، المعجم البسیط، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ دوم، 1380

v      حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدرجات، نجف 1950م.

v      خمینی، سید حسن، فرهنگ جامع فرق اسلامی، ج 2

v      خویی، سید ابوالقاسم موسوی، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ج 7 ، بیروت، انتشارات دارالزهرا، بی‌تا

v      زاهدی مقدم، علی رضا، بررسی شکل‌گیری جریان غلاة در تشیع و موضع امامان شیعه (ع)، فصلنامه علمی  ترویجی علوم اسلامی، سال دوم، شماره ششم ، 1386

v      زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج6، بیروت، 1263، انتشارات دارالفکر

v      سامرائی، عبداله سلوم، الغلو و الفرق الغالیة فی الاحضارة الاسلامیه، انتشارات دارالحریه للطباعه، بغداد 1392ق

v      سبحانی، جعفر، المحاضرات فی الهیات، ترجمه عبدالرحیم سلیمانی، پاپ سوم ، 1390

v      سعدبن عبدالله اشعری، المقالات و الفرق، تصحیح دکتر محمد جواد مشکور

v      شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم، توضیح الملل، ترجمه ملل و نحل، تهران، 1373، انتشارات اقبال

v      شهرستانی، الملل و النحل، تحقیق محمد فتح الله بن بدران، قاهره، قم، 1364

v      شیخ صدوق، علل الشرایع، مطبعه الحیدریه، نجف ، 1385ق

v      شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، تهران، اعلمی

v      شیبی، کامل مصطفی، الصلة بین التصوف والتشیع، چاپ سوم، دارالاندلس للطباعه و النشر و التوزیع، 1982 م

v      صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی ج2، چاپ ششم، انتشارات مهر، قم، 1389

v      صالحی نجف آبادی، غلو درآمدی بر افکار و عقاید غالیان در دین، چاپ سوم، انتشارات کویر، 1385

v      صفار، ابو جعفر محمد بن حسین، بصائر الدرجات، تصحیح و تعلیق حاج میرزا محسن کوچه باغی، تهران، منشورات الاعلمی، 1404ق

v      صفری فروشانی، نعمت اله، غالیان جریان‌ها و برآیندها (تا قرن چهارم هجری) چاپ دوم، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1388

v      صفری فروشانی، نعمت اله، جریان شناسی غلو، فصلنامه علمی تخصصی علوم و حدیث، شماره 1، پاییز 1375

v      طبرسی، فضل بن الحسن، الاحتجاج، نجف، المطبعه الحیدریه، 1373 ه . ق

v      طبری، محمد بن جریر ( 310-224ق)، تاریخ الامم و الملوک، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1407ق

v      طوسی، محمد بن حسن ( 460-385ق)، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، با مقدمه حسن مصطفوی، مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1348

v      ------، الغیبه، تهران، مکتبة نینوی، (و تحقیق و نشر: بنیاد معارف اسلامی، قم)

v      عسقلانی، ابن حجر، لسان المیزان، جلد2

v      فصلنامه هفت آسمان، شماره 33، زندگی نامه حسین بن حمدان خصیبی، محمدی مظفر فرامین.

v      کاوند ، علیرضا، فصلنامه حدیث اندیشه، شخصیت شناسی ابوالخطاب

v      کربن، هانری، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه دکتر اسدالله مجیری، انتشارات امیرکبیر، چاپ اول، 1352

v      کشی، اختیار معرفة الرجال، ج2، قم، انتشارات آل البیت، 1362

v      کلینی، ابو جعفر محمد بن یعقوب الکافی، به تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، 1377

v      البستانی، فواد افرام ، منجد الطلاب ، انتشارات اساطیر.

v      مادلونگ، ویلفرد، مکتب‌ها و فرقه‌های اسلامی، ترجه جواد قاسمی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1375

v      مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، چاپ سوم، احیاء تراث العربی، بیروت، 1403ق

v      مجمع البحرین، الجزوءالثالث، موسسه البعثه

v      محمد بن جریر طبری، تاریخ طبری، بیروت، موسسه الاعلمی

v      مدرسی طباطبایی، حسین ، مکتب در فرآیند تکامل چاپ هشتم، انتشارات کویر، 1389

v      مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه کاظم مدیر شانه چی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1368

v      ------------، تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلامی تا قرن چهارم، چاپ پنجم، انتشارات اشراقی، 1372

v      معروف الحسنی، سید هاشم، معروف الحسنی

v      مفید، محمد بن محمد بن نفران، تصحیح اعتقادات الامامیه، تحقیق حسین درگاهی، تهران، الموتمر العالمی للالفیه الشیخ المفید، 1413ق / 1371

v      مکارم شیرازی، ناصر، مجله مکتب اسلام، سال پنجم ، شماره6

v      مجله‌ی مهرنامه، شماره 32

v      نشار، علی سامی، نشاة الفکر الفلسفی فی اسلام، چاپ چهارم، قاهره، دارالمعارف، 1966م

v      نوبختی، حسن ابن موسی (310ق)، فرق شیعه، نجف، المکتبة المرتضویه، 1355ق / 1936م

v      نوبختی، فرق الشیعه، به تصحیح محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف 1969

v      هالم هایتس، تشیع، ترجمه محمد تقی اکبری، قم، نشر ادیان، 1384

v      هشام بن ایوب مصری، سیره ابن هشام، به تصحیح مصطفی السقا و دیگران، قاهره 1936

v      وردی، علی، مهزله العقل البشری، بغداد، دارکوفان، بی‌تا

v      ولهاوزن، یولیوس ( 1844-1918م)، تاریخ سیاسی صدراسلام، شیعه و خوراج، ترجمه محمدرضا افتخارزاده، قم، نشر معارف اسلامی، 137

v      یارشاطر، احسان، دانشنامه ایران و اسلام، ج7، تهران، 1354

پایان

***

1. سه گفتار در غلوپژوهی، جویا جهانبخش، ص80

2. روح مجرد، محمدحسین حسینی طهرانی، انتشارات علامه طباطبایی، چاپ9، ص 424

[3]. کربن هانری، تاریخ فلسفه اسلامی 1،ترجمه دتر اسدالله مجیری،انتشارت امیرکبیر،چاپ اول،1352،صفحه 55تا 60.

[4]. مجله مهرنامه، شماره32.

[5]. صالحی نجف آبادی، غلو درآمدی بر افکار و عقایدغالیان در دین، انتشارات کویر،چاپ سوم، 1385،صفحه90.

[6]. " مارا از مقام ربوبی پایین آورده و به غیر آن هرآنچه می توانید از فضل ما بگویید."

3. سه گفتار در غلوپژوهی، جویا جهانبخش، ص 67

4. غالیان؛ صفری فروشانی، ص 313

[9]. غالیان ، صفری فروشانی ، ص 31